Τρίτη 27 Ιουνίου 2017


Γνώση και μόρφωση

Ο άνθρωπος, σε αντίθεση με άλλα ζώα, έχει ανάγκη από πολλά εφόδια στη ζωή του, διότι δεν επιδιώκει μόνον επιβίωση αλλά και ποιότητα ζωής. Δύο σημαντικά εφόδια είναι η γνώση και η μόρφωση, τα οποία όμως δεν είναι συνώνυμα και θα προσπαθήσουμε εδώ να προσδιορίσουμε τη διάκριση.
 
Ένας τρόπος για να τα ξεκαθαρίσουμε είναι να πούμε ότι γνώση είναι οτιδήποτε μπαίνει στον εγκέφαλό μας μέσω των πέντε αισθήσεων που μας έδωσε η φύση. Όταν ακούμε έναν ήχο, η ακοή μας λέει το πολύ-πολύ ότι αυτό είναι ένας μουσικός ήχος και όχι βέλασμα κατσίκας, όμως από εκεί και πέρα χρειάζεται η μόρφωση για να μας πει αν ο ήχος ήταν βιολί ή πιάνο, και αν ήταν ένα έργο του Μπετόβεν ή ένα τραγούδι του Καζαντζίδη. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει απαραίτητα πως η μόρφωση είναι σπουδαιότερη από τη γνώση, αλλά μάλλον ότι το ένα προϋποθέτει το άλλο.
 
Θα μπορούσε, ακόμη, να πει κανείς, ότι η γνώση κατοικοεδρεύει στο αριστερό ημισφαίριο του εγκεφάλου, το οποίο ασχολείται με καταμετρήσεις και ταξινομήσεις στοιχείων (που συχνά – αλλά και παραπλανητικά – το ονομάζουμε “λογική”), όμως αυτή η συσώρευση γνώσεων θα πρέπει να περάσει και από το δεξιό ημισφαίριο του εγκεφάλου, το οποίο θα αναλύσει και θα συνθέσει τις γνώσεις αυτές ώστε να καταλήξει σε κρίσεις, συμπεράσματα, γενικεύσεις και σε μιά σφαιρική εικόνα. Μάλιστα, η δραστηριότητα του δεξιού ημισφαιρίου μπορεί να εστιάσει ακόμη και στον καθορισμό του κατά πόσον οι γνώσεις είναι πραγματικές γνώσεις, πράγμα που απαιτεί μιά φιλοσοφική προσέγγιση, υπάρχει μάλιστα ειδικός κλάδος της φιλοσοφίας που λέγεται επιστημολογία (ή φιλοσοφία της γνώσης), που ασχολείται με το κατά πόσον μιά γνώση είναι αποδεδειγμένη και ασφαλής, και με το ποιές επιστημονικές μέθοδοι είναι ενδεδειγμένες για την απόδειξη ή ανταπόδειξη των διαφόρων γνώσεων.
 
Ο Καρλ Πόππερ, για παράδειγμα, που είναι από τους μεγαλύτερους επιστημολόγους, μας λέει πως η απόδειξη μιάς θεωρίας ή μιάς γνώσης είναι λογικά αδύνατη. Το ότι ο ήλιος μέχρι τώρα βγαίνει από την ανατολή δεν μας εξασφαλίζει ότι θα ανατείλει από εκεί και αύριο το πρωί. Ο Πόππερ υποστηρίζει ότι μόνον η ανταπόδειξη ή η διάψευση μιάς επιστημονικής θεωρίας ή πρότασης είναι λογικά δυνατή. Έτσι, η πρόταση ότι όλοι οι κύκνοι είναι άσπροι δεν μπορεί να αποδειχτεί, όμως αν βρεθεί ένας και μοναδικός μαύρος κύκνος η πρόταση έχει ήδη διαψευσθεί. Συνεχίζει δε ο Πόππερ αναφέροντας πως μιά θεωρία ή πρόταση είναι επιστημονική ακριβώς όταν υπάρχει τρόπος να ανταποδειχθεί. Όταν λες πως αυτό το ποτήρι είναι άθραυστο, μπορείς εύκολα να το διαψεύσεις με το να το πετάξεις στο πάτωμα. Αν όμως πεις πως το ποτήρι είναι ευλογημένο, αυτό ούτε αποδεικνύεται ούτε ανταποδεικνύεται, γιαυτό και η πρόταση αυτή δεν είναι επιστημονική αλλά μεταφυσική.
 
Η ρήση του Σωκράτη “εν οίδα ότι ουδέν οίδα” είναι πολύ κοντά στις θέσεις του Πόππερ περί του αδύνατου της απόδειξης μιάς θεωρίας, έχει όμως και ένα πλατύτερο νόημα: εκφράζει και το ότι υπάρχει ένας απέραντος ωκεανός γνώσεων, αποδεδειγμένων ή όχι, που ούτε το μυαλό μας ούτε ο χρόνος μας επαρκεί για να τις αποκτήσουμε. Είναι, βέβαια, κρίμα που όλο εκείνο το DNA των αρχαίων, που καυχώμαστε ότι κατέχουμε, δεν μας οδηγεί στη διαπίστωση της άγνοιάς μας αλλά στην ξερολίτιδα (“εν οίδα ότι τα πάντα οίδα”).
 
Αν δεχτούμε την επιστημολογική θεωρία του Πόππερ, το συμπέρασμα είναι πως καμιά γνώση μας δεν είναι τελεσίδικη, ούτε καν τα αξιώματα του Ευκλείδη ή ο νόμος της βαρύτητας του Νεύτωνα. Οι γνώσεις αυτές υπάρχουν και οι θεωρίες ισχύουν μέχρις αποδείξεως του εναντίον.
 
Όποια και να είναι η ισχύς των γνώσεων, πάντως, η χρησιμότητά τους αναδεικνύεται μόνον αν περάσουν μέσα από τον καταλύτη της μόρφωσης. Η μόρφωση αποβλέπει σε μιά σύνθεση γνώσεων, ιδεών, κανόνων αισθητικής, λογικής, ηθικής και άλλων σταθερών ή μεταβλητών, για να καταλήξει σε μιά ολική αντιμετώπιση της πραγματικότητας. Για να γίνει ο άνθρωπος ένας καλύτερος άνθρωπος δεν αρκεί να ξέρει καλά την προπαίδεια ή να έχει αποστηθίσει τα ποιήματα του Διονυσίου Σολωμού, θα πρέπει να είναι σε θέση να βγάζει και σωστά συμπεράσματα από την προπαίδεια και τα ποιήματα, και να χρησιμοποιεί και τις γνώσεις του και τα συμπεράσματά του με τρόπο εποικοδομητικό. Διότι σοφός δεν είναι εκείνος που έχει πολλές και εντυπωσιακές εγκυκλοπαιδικές γνώσεις, θυμάται χρονολογίες μαχών και ονόματα στρατηλατών, αλλά εκείνος που μπορεί να συνθέσει τις εγκυκλοπαιδικές αυτές γνώσεις για να παράγει νέα γνώση, νέα μόρφωση, και, σε τελευταία ανάλυση, να συνεισφέρει σε μιά βελτίωση της ποιότητας ζωής όλων μας.
 
Η μόρφωση, λοιπόν, είναι εκείνη που ενδεχομένως μπορεί να μας οδηγήσει σε μιά καλύτερη κατανόηση της πραγματικότητας και των προβλημάτων που αντιμετωπίζουμε, και σε υιοθέτηση συμπεριφορών που να διευκολύνουν τις απαιτούμενες λύσεις. Σε τελευταία ανάλυση, η μόρφωση είναι εκείνη που θα μας βοηθήσει στο να ξεμπλοκάρουμε τη σκέψη μας, να την απελευθερώσουμε από τις αγκυλώσεις ώστε να μπορέσουμε να κάνουμε πραγματικό διάλογο, αντί για την πολεμική, στην οποία επιδιδόμαστε σήμερα.
 
Όλοι συμφωνούν, πως το έλλειμα στον χώρο της μόρφωσης είναι τεράστιο στην ελληνική κοινωνία. Ένας από τους πιό ακριβείς χαρακτηρισμούς που περιγράφουν τον νεοέλληνα είναι η λέξη “ανάγωγος”. Οι ανάγωγες συμπεριφορές μας, σε συνδυασμό με το καβάλημα του καλαμιού και το κόλημα της βελόνας, μας έχουν οδηγήσει σε τρομερά αδιέξοδα, ιδιώς στον οικονομικό τομέα.
 
Το καλύτερο αντίδοτο θα ήταν η καλώς εννοουμένη μόρφωση, και ευθυνόμαστε όλοι μας που αυτή απουσιάζει, και το σχολείο, και η πολιτεία, και η εκκλησία και η οικογένεια. Κανένας από αυτούς τους φορείς δεν εστίασε ποτέ στη σημασία της μόρφωσης ούτε δίδαξε ποτέ πραγματική ηθική, η οποία είναι ίσως το πιό σημαντικό τμήμα της σωστής μόρφωσης. Για την εκκλησία, για παράδειγμα, τα καίρια θέματα είναι το ότι τα μέλη της Ιεράς Συνόδου οφείλουν να φορούν επανωκαλύμαυχο στις ψηφοφορίες, και το ότι η μητέρα ενός ανάπηρου παιδιού δεν πρέπει να δίνει και πολλή προσοχή στο παιδί της, είναι προτιμώτερο να είναι πάντα σε ετοιμότητα να προσφέρει σεξουαλικές υπηρεσίες στον άνδρα της. Αναρωτιέται, δηλαδή, κανείς αν η πνευματική ηγεσία μας μεριμνά για τη μόρφωσή μας ή για την εμπέδωση του σκοταδισμού, όπως η αιθιοπική εκκλησία, που απαγόρευσε τη χρήση του τροχού και του σιδηροδρόμου, ισχυριζομένη ότι ήταν εργαλεία του Σατανά.
 
Γεράσιμος Φουρλάνος  (www.fourlanos.com)
Your rating: None Average: 5 (27 votes)