Δευτέρα 1 Μαΐου 2017


Τα νεοκλασικά κτήρια της Αθήνας

 
Με αφορμή τα θλιβερά γεγονότα που διαδραματίστηκαν στο κέντρο της Αθήνας και τα καταστροφικά αποτελέσματα στην εικόνα του κέντρου, με τα καμένα και κατεστραμμένα νεοκλασικά διατηρητέα κτήρια, είναι ευκαιρία να γνωρίσουμε την ιστορία της αρχιτεκτονικής των Αθηνών και ό,τι έχει απομείνει απ’ αυτήν. Ο όρος νεοκλασικισμός χαρακτηρίζει μια μεγάλη πολιτιστική κίνηση που διαδόθηκε ευρύτατα στην Ευρώπη στα τέλη του 18ου και αρχές 19ου αιώνα. Ανάγεται στο ενδιαφέρον που προκάλεσαν οι ανασκαφές του Γιόχαν Γιοακίμ Βίνκελμαν στο Ηράκλειο και την Πομπηία, για την κλασική αρχαιότητα. Στην Ελλάδα ο νεοκλασικισμός συμπίπτει με την άφιξη του πρώτου βαυαρού πρίγκιπα του Όθωνα και η διάρκειά του φτάνει ως τον μεσοπόλεμο. Τα αρχαία κτήρια και ερείπια, που διασώζονται, λειτουργούν ως πρότυπα και στοιχεία μελέτης, ζωντανά παραδείγματα που έχουν διαμορφώσει την αισθητική μνήμη των Αθηναίων. Επίσης η ανάγκη να αποβληθούν τα κατάλοιπα του τούρκικου ζυγού συντελεί κι αυτή στην επικράτηση του νεοκλασικισμού. Το αρχιτεκτονικό ρεύμα που γεννήθηκε στη Δύση, επιστρέφει στον τόπο που το κυοφόρησε. Κάτω απ’ την ιδιαιτερότητα του ελληνικού χώρου προσέλαβε τη δική του προσωπικότητα και έγινε ο νεοελληνικός νεοκλασικισμός.  Τα νεοκλασικά σπίτια ξεχωρίζουν για τον πλούσιο διάκοσμο, την πολυτέλεια, τα ακριβά υλικά και τους μεγάλους χώρους. Η παρουσία αρχαιοελληνικών ρυθμολογικών στοιχείων, η διατήρηση μέτρου και αρμονικών αναλογιών χαρακτηρίζουν την νεοκλασική αρχιτεκτονική.
 
Την 3η Φεβρουαρίου του 1830, στο Λονδίνο, υπογράφεται το πρωτόκολλο που αναγνωρίζει την Ελλάδα ως ανεξάρτητο και ελεύθερο κράτος. Παρά το γεγονός αυτό, οι Τούρκοι δεν αποχώρησαν απ’ την Αθήνα αλλά κατείχαν την ακρόπολη, την οποία παρέδωσαν τρία χρόνια μετά, τον Μάρτιο του 1833. Τρεις μήνες αργότερα υπογράφεται το διάταγμα που ορίζει την Αθήνα πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους. Το κίνημα του νεοκλασικισμού στην Ελλάδα ήρθε στην κατάλληλη στιγμή, να διακηρύξει και να υλοποιήσει την αναγέννηση του αρχαίου ελληνικού ιδεώδους σε μια Ελλάδα που προσπαθούσε ν’ αναγεννηθεί μέσα από τις στάχτες της. Η κατάσταση της Αθήνας τη δεδομένη χρονική στιγμή ήταν τραγική κι έτσι ξεκινά μια τεράστια προσπάθεια πολεοδόμησης και οικοδόμησης της. Το πρώτο σημαντικό νεοκλασικό έργο ήταν το πολεοδομικό σχέδιο των Αθηνών, του Κλεάνθη και Σάουμπερτ που εφαρμόστηκε με αρκετές τελικά τροποποιήσεις. Σήμερα σώζονται αρκετά κτήρια και εκκλησίες, ενώ κατεδαφίστηκαν πολλές ιδιωτικές κατοικίες στην ανεξέλεγκτη μεταπολεμική ανοικοδόμηση. Από τα σημαντικότερα κτήρια που άφησε το κίνημα του νεοκλασικισμού είναι το Πανεπιστήμιο, έργο του Χριστιανού Χάνσεν, η εθνική βιβλιοθήκη και η Ακαδημία Αθηνών, έργα του Θεόφιλου Χάνσεν. Τα κτήρια αυτά διακρίνονται για την αρτιότητα των αναλογιών τους και το γλυπτό τους διάκοσμο. Άλλα σημαντικά κτήρια είναι το συγκρότημα του Πολυτεχνείου, έργο του Καυταντζόγλου, το κτήριο των παλαιών ανακτόρων του Γκαίρτνερ, το Ζάππειο Μέγαρο των Μπουλανζέ και Χάνσεν, το Αρσάκειο του Καυτατζόγλου, το Αστεροσκοπείο του Θεόφιλου Χάνσεν, το στρατιωτικό νοσοκομείο του Μακρυγιάννη, το Αρχαιολογικό μουσείο στην οδό Πατησίων, η Παλιά Βουλή του Μπουλανζέ.
 
                                      ILIOYMEL1880.jpg
 
                                                 το Ιλίου μέλαθρον (νομισματικό μουσείο)
 
Η προσωπικότητα που ξεχώρισε την περίοδο του Νεοκλασικισμού είναι ο Έρνστ Τσίλλερ ο οποίος έζησε πολλά χρόνια στην Ελλάδα κι έδωσε τον μεγαλύτερο αριθμό κτισμάτων. Αναδείχτηκε ποιητής της νεοκλασικής αρχιτεκτονικής. Μεταξύ άλλων, έργα του είναι τα ανάκτορα στην Ηρώδου Αττικού, το Ιλίου μέλαθρον, το εθνικό θέατρο και το κτήριο που στέγαζε τον κινηματογράφο «Αττικόν» το οποίο πρόσφατα κάηκε από κουκουλοφόρους. Οι αρχιτέκτονες του νεοκλασικισμού δεν δίστασαν να προσαρμόσουν και τη θρησκευτική αρχιτεκτονική στο ευρύτερο πνεύμα της εποχής και να δημιουργήσουν νέες μορφές ναών. Οι νεοκλασικές εκκλησίες είναι έργα πρωτότυπα με νέα αντίληψη του εσωτερικού χώρου του ναού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Μητρόπολη Αθηνών.
 
ermoustreet-1.jpg  athens_18.jpg
 
                     Οδός Ερμού                                                          οδός Αθηνάς
 
 
Η Αθήνα στο κατώφλι του 20ου αιώνα έχει αποκτήσει εικόνα ευρωπαϊκής πρωτεύουσας. Ο νεοκλασικισμός έγινε ευρέως αποδεκτός και επικράτησε πέρα από τα δημόσια κτήρια, στα αστικά και λαϊκά σπίτια, προσδίδοντας χαρακτήρα στην πόλη. Η λαϊκή αρχιτεκτονική εμπλουτίζεται κι αυτή με στοιχεία εμπνευσμένα από τον νεοκλασικισμό και παρά την ποιοτική διαφορά, τη χρήση ευτελέστερων υλικών και την απλοποίηση των στοιχείων, στόλισε την πόλη με κτήρια μοναδικά. Οι Έλληνες αρχιτέκτονες μαζί με τους κεραμουργούς μαστόρους προχώρησαν δυναμικά κι έφτιαξαν το λαϊκό νεοκλασικό σπίτι, απαλλαγμένο απ’ τη βαρύτητα του ευρωπαϊκού μπαρόκ.  Ο πηλός χρησιμοποιείται αντί του μαρμάρου , αντιγράφοντας τα επίκρανα των παραστάδων, τα ανθεμωτά ακροκέραμα, τα κολωνάκια στηθαίων και τα αγάλματα, στοιχεία που χαρακτήρισαν μια ολόκληρη εποχή.
 
                                       neoklassika.jpg
 
                                        Λαϊκό νεοκλασικό σπίτι με τα χαρακτηριστικά ακροκέραμα
 
 
Το ακροκέραμο είναι σήμα κατατεθέν της νεοκλασικής ελληνικής αρχιτεκτονικής. Η γραφική κεραμιδωτή στέγη με τα παραταγμένα ακροκέραμα, στεφάνωμα από τερακότα και τα άλλα διακοσμητικά κεραμικά, συνθέτουν τη γνώριμη όψη των νεοκλασικών σπιτιών. Τα βλέπουμε να στολίζουν τις στέγες κάθε μικρού σπιτιού στην Αθήνα και στα άλλα αστικά κέντρα της Ελλάδας. Τα νεοκλασικά και νεοκλασικίζοντα κτήρια γεφυρώνουν την προεπαναστατική εποχή με την αναγέννηση του ελληνικού κράτους. Η αρχιτεκτονική τους διδάσκει την αρμονία μεταξύ όψης και κάτοψης εμπλουτισμένες με ποικιλόμορφες διακοσμήσεις. Η Ελλάδα και οι πολίτες της ξόδεψαν τεράστια για την εποχή ποσά για να στολίσουν την πρωτεύουσα και την περιφέρεια με κτήρια, γλυπτά και έργα αντάξια της τέχνης και κουλτούρας των προγόνων τους.
 
Η ανάγκη στέγασης του πληθυσμού που μοιραία μαζεύεται στην πρωτεύουσα επηρεάζει την εικόνα της Αθήνας με την ανάπτυξη του προτύπου της αστικής πολυκατοικίας. Το 1929 θεωρείται χρονιά σταθμός στην εξέλιξη της αστικής πολυκατοικίας. Θεσπίζεται νόμος που προωθεί τον θεσμό της οριζόντιας ιδιοκτησίας, δηλαδή εμφανίζονται οι πρώτοι κάτοχοι διαμερισμάτων με δικαιώματα συνιδιοκτησίας επί του συνολικού οικοπέδου ενώ μέχρι τότε υπήρχε ένας ιδιοκτήτης για το σύνολο της οικοδομής. Παράλληλα αρχίζει το καθεστώς της αντιπαροχής, όπου ο εργολάβος χρηματοδοτεί εξολοκλήρου την οικοδομή, παραχωρώντας ένα ποσοστό στον ιδιοκτήτη του οικοπέδου. Αυτά επέδρασαν σημαντικά στην μορφολογία των οικοδομών και οδήγησαν στην τυποποίησή τους, ενώ στον βωμό του κέρδους που σημαίνει ελαχιστοποίηση του κόστους άρα και της ποιότητας οδηγηθήκαμε στον εκφυλισμό της οικοδομής. Έτσι η Αθήνα παρουσιάζει σήμερα αυτήν την άσχημη εικόνα με μοναδικό στολίδι την Ακρόπολη και ότι άφησε το κίνημα του νεοκλασικισμού. Παρ’ όλα αυτά κάποιοι έχουν βαλθεί να ισοπεδώσουν την πόλη κι ό,τι όμορφο έχει να επιδείξει, ειδικά σε μια περίοδο που η Ελλάδα έχει ανάγκη από ωραίες εικόνες τόσο για τους ίδιους τους Έλληνες όσο και για τους ξένους τουρίστες ή παρατηρητές.
 
Μαρίνα Αυγερινού
 
Your rating: None Average: 4.5 (28 votes)