Τρίτη 3 Οκτωβρίου 2017


Tα πορτρέτα Φαγιούμ

 

Τα περίφημα πορτρέτα Φαγιούμ, αντίγραφα των οποίων κοσμούν πολλές σύγχρονες κατοικίες, είναι προσωπογραφίες που φιλοτεχνήθηκαν τον 1ο έως τον 3ο μ Χ. αιώνα και αποτελούν μάλιστα την αρχαιότερη μορφή προσωπογραφίας.

 

Τα πορτρέτα αυτά είχαν ταφική χρήση και πήραν το όνομά τους από την πόλη Φαγιούμ της Αιγύπτου, όπου ανακαλύφθηκαν τα πρώτα.

 
 
Ήρθαν στο φως στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν το 1887 κάτοικοι της περιοχής ανακάλυψαν ταριχευμένα σώματα με προσωπογραφίες στη θέση της κεφαλής.
 
Ένας αυστριακός έμπορος τέχνης τα αγόρασε και πρωτοπαρουσίασε τα περίεργα αυτά νεκρικά πορτρέτα στην αγορά, η οποία τον αντιμετώπισε με δυσπιστία, ενώ την ίδια περίοδο οι ανασκαφές του βρετανού αρχαιολόγου Petrie και άλλων εν συνεχεία αρχαιολόγων επιβεβαίωσαν την ύπαρξή τους.
 
Στις ανασκαφές αρχαίων αιγυπτιακών τάφων, που πραγματοποιήθηκαν, επάνω στα μουμιοποιημένα σώματα στην θέση της κεφαλής υπήρχαν τοποθετημένα τα πορτρέτα Φαγιούμ.
 
 
Οι προσωπογραφίες αυτές κατασκευάστηκαν για να συνοδεύσουν τον νεκρό στον άλλο κόσμο.
 
 
 
 
 
 
 h2_11.139.jpgmummy-encaustic-panel.jpg
 
Μούμιες με ενσωματωμένα πορτρέτα Φαγιούμ, Metropolitanmuseumofart, Νέα Υόρκη
 
 
Οι μούμιες είχαν ενσωματωμένα στο ύψος του προσώπου, πορτρέτα ζωγραφισμένα σε ξύλο ή σε λινό σάβανο. Οι νεκροί παραδίδονταν αρχικά στους ταριχευτές οπότε και ξεκινούσε η μακρόχρονη ταρίχευση, που μπορούσε να διαρκέσει και εβδομήντα ημέρες. Στη συνέχεια ενσωμάτωναν τα πορτρέτα στις μούμιες. Πολλά από αυτά φιλοτεχνούνταν όσο ο άνθρωπος ήταν εν ζωή και είχαν διακοσμητική χρήση στις κατοικίες. Τα πορτρέτα απεικονίζουν πρόσωπα που ανήκαν στην άρχουσα τάξη, Ρωμαίων και Ελλήνων γαιοκτημόνων αλλά και όσων είχαν την οικονομική δυνατότητα να έχουν μια πλούσια ταφή.
 
Τα πορτρέτα αυτά είναι απόγονοι της ελληνιστικής ζωγραφικής, της αλεξανδρινής σχολής που δημιουργήθηκε στην Αίγυπτο τον 4ο πχ αιώνα Πολλά από αυτά φιλοτεχνήθηκαν από Έλληνες καλλιτέχνες, όταν μέρος του ελληνικού πληθυσμού εγκαταστάθηκε σε πόλεις όπως την Αλεξάνδρεια και την Αίγυπτο όταν αυτές διοικούνταν από Έλληνες βασιλείς μετά τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
 
Fayum_Hypatia_detail.jpg image_8.jpg
 
                                       Γυναικεία πορτρέτα Φαγιούμ
 
 
 
Οι προσωπογραφίες Φαγιούμ είναι ζωγραφισμένες με την τεχνική της εγκαυστικής κυρίως ή της τέμπερας.  Οι τεχνικές αυτές προέρχονται από την αρχαιοελληνική ζωγραφική που συνεχίστηκε στις πρωτοχριστιανικές εγκαυστικές εικόνες της μονής Αγίας Αικατερίνης στο Σινά [Νομικά επίλεκτα, το χρονικό της βυζαντινής ζωγραφικής]. Οι προσωπογραφίες Φαγιούμ έδωσαν πολλά στη βυζαντινή ζωγραφική και αποτελούν το συνδετικό κρίκο μεταξύ της αρχαίας ελληνικής τέχνης και της βυζαντινής. Τα πορτρέτα Φαγιούμ δεν αναπαράγουν πραγματικά χαρακτηριστικά αλλά παρουσιάζουν μια υπερβολή σ’ αυτά, όπως μεγάλα εκφραστικά μάτια με τα έντονα περιγράμματα, επιμήκη μύτη, μικρό στόμα και τα σφιχτά σφραγισμένα χείλη (όπως και στις βυζαντινές εικόνες). Επίσης η μετωπικότητα των μορφών και η στάση των τριών τετάρτων είναι χαρακτηριστικό στη βυζαντινή τέχνη. Κοινά σημεία υπάρχουν και στην τεχνική [Νομικά επίλεκτα -η τεχνική της βυζαντινής αγιογραφίας], στις μεθόδους εργασίας και τα υλικά κατασκευής. Για παράδειγμα το ξύλινο υπόστρωμα, η προετοιμασία του ξύλου, οι σκούροι προπλασμοί πάνω στους οποίους ο ζωγράφος κτίζει τους φωτεινούς τόνους. Επίσης ίδια τεχνική συναντάμε και στο πλάσιμο των ενδυμάτων, τα ψιμύθια, καθώς και τους γλυκασμούς. Κοινά γνωρίσματα είναι η τεχνική της εγκαυστικής και της τέμπερας και η παρουσία επιχρυσώσεων αφού σε πολλές περιπτώσεις χρησιμοποιούνταν φύλλα χρυσού, με τα οποία αποδίδονταν διακοσμητικά στεφάνια και κοσμήματα..
 
Τα πορτρέτα Φαγιούμ που είναι κατασκευασμένα με την τεχνική της εγκαυστικής, είχαν ως συνδετικό υλικό το κερί της μέλισσας το οποίο ανακάτευαν με χρώματα σε μορφή σκόνης [Νομικά επίλεκτα- Τα χρώματα στην αρχαιότητα] . Ονομάζεται εγκαυστική, διότι έλιωναν τα χρώματα στη φωτιά και τα σιδέρωναν από πάνω με ένα μικρό πυρωμένο μυστράκι, το κέστρο. Πρόκειται για μια ζωγραφική που πλάθεται σαν ένα αβαθές ανάγλυφο. Το χρώμα ανακατεύεται με ζεστό λιωμένο κερί ή σε κάποιες περιπτώσεις με κερί και ρητίνη, μαστίχα ή δάμμαρη (ρετσίνι δέντρων) συνήθως, ή ανθρακική αμμωνία και ζωγραφίζεται κατευθείαν στο ξύλο ή πάνω σε στρώμα γύψου με τη χρήση των πυρωμένων κέστρων ή πινέλων. Το κέστρο είναι είδος μεταλλικής σπάτουλας που καταλήγει σε αιχμή με τριγωνικό σχήμα. Η μύτη χρησίμευε για να χαράζονται τα περιγράμματα και το τριγωνικό σχήμα για να απλώνεται το ζεστό χρώμα. Μια άλλη μορφή κέστρου, είχε στη μια άκρη ένα μυτερό ρηχό κουτάλι και απ’ την άλλη μια πολύ μικρή σπάτουλα. Με το κουτάλι, πιθανότατα ο ζωγράφος έπαιρνε το χρώμα σε υγρή κατάσταση, δηλαδή θερμασμένο και με την ανάποδη μεριά του κουταλιού, δηλαδή τη σπάτουλα, άπλωνε τη χρωστική κηλίδα και της έδινε σχήμα. Το στρώμα της ζωγραφικής είναι αρκετά παχύ. Κατά το τελείωμα γινόταν η διαδικασία της «έγκαυσης» δηλαδή το πύρωμα, το λιώσιμο του κεριού που αποτελεί και το ξεχωριστό χαρακτηριστικό της τεχνικής αυτής. Για το σκοπό αυτό χρησιμοποιούταν το καυτήριο που ήταν μια μεταλλική ράβδος, την οποία θερμαινόμενη, την περνούσαν πάνω από την επιφάνεια του τελειωμένου έργου σε μια σταθερή απόσταση, ώστε με την εκπεμπόμενη θερμότητα να λιώνουν ελαφρώς τα χρώματα, να γλυκαίνουν οι αρμογές και όλη η ζωγραφιά να δένει και να γίνεται μια στέρεη, ομοιογενής επιφάνεια.. Έτσι οι προσωπογραφίες Φαγιούμ που έγιναν μ’ αυτήν την τεχνική διατηρούνται σε πολύ καλή κατάσταση στο πέρασμα των χρόνων και τα χρώματά τους παραμένουν λαμπερά και ανεξίτηλα.

 

Ashmolean-museum-mummy.jpg
 
Συντηρητής αρχαιοτήτων πραγματοποιεί επεμβάσεις συντήρησης σε πορτρέτο Φαγιούμ
 
 
Η μέθοδος της εγκαυστικής ήταν γνωστή από την αρχαία Ελλάδα, άγνωστο από ποια εποχή, και χρησιμοποιούταν μίγμα κεριού με κολοφώνιο για το καλαφάτισμα των πλοίων ή μίγμα κεριού, ρετσινιού και χρωστικής για το βάψιμό τους. Επίσης με αυτήν την τεχνική χρωμάτιζαν τα αγάλματα και ζωγράφιζαν τα πολεμικά πλοία, όπου έλιωναν το κερί στην φωτιά και το χρησιμοποιούσαν με πινέλο. Η ζωγραφική αυτή πάνω στα πλοία δεν φθειρόταν από τον ήλιο, τον άνεμο και το αλάτι.  Η εγκαυστική, ορισμένοι πιστεύουν πως ήταν μια ανακάλυψη του Αριστείδη που αργότερα τελειοποίησε ο Πραξιτέλης. Υπάρχουν όμως και πολύ παλιότερα δείγματα ζωγραφικής με την τεχνική αυτή, όπως του Πολύγνωτου, του Νικάνορα και του Μνησιλάου.
 
Σήμερα μας είναι γνωστά περισσότερα από 1000 πορτρέτα Φαγιούμ που βρίσκονται σε μουσεία και ιδιωτικές συλλογές σ’ ολόκληρο τον κόσμο. Είναι τα καλύτερα διατηρημένα έργα της αρχαιότητας εξαιτίας του ξηρού κλίματος της Αιγύπτου. Στην Ελλάδα μεγάλη συλλογή πορτρέτων Φαγιούμ διαθέτει το μουσείο Μπενάκη.
 
 
Μαρίνα Αυγερινού
Συντηρήτρια αρχαιοτήτων και έργων τέχνης - αγιογράφος

 

 

 

 

Your rating: None Average: 4.8 (12 votes)