Κυριακή 15 Σεπτεμβρίου 2019


Θέμα νοοτροπίας - Νοοτροπίες στον κόσμο

Και τί δεν κάνει ο άνθρωπος για ένα εισιτήριο αποδοχής από την ομάδα. Φοράει στο κεφάλι του κουλούρες, σακούλες, πατσαβούρες, κάνει τα μαλλιά του λοφίο, φοράει παντελόνι πέντε νούμερα μεγαλύτερο και πολλά άλλα τέτοια, γιατί τα απαιτεί μια κουλτούρα, υπο-κουλτούρα ή μια θρησκεία.

 
Η ανθρώπινη προσωπικότητα έχει δύο τμήματα, την ατομική και τη συλλογική. Η ατομική είναι ο Σάκης, ο Τάκης, η Βούλα, η Κούλα. Η συλλογική είναι πολλών ειδών, αλλά η πιο διαδεδομένη είναι η εθνική ταυτότητα. Ο Σάκης σαν Σάκης είναι άτομο με δική του, ξεχωριστή προσωπικότητα, ενώ ο Σάκης σαν Έλληνας μοιράζεται τα χαρακτηριστικά του Έλληνα με τους υπόλοιπους εντεταγμένους κατοίκους του δοβλετίου.
 
Συνήθως υπάρχει ανταγωνισμός μεταξύ της ατομικής και της συλλογικής προσωπικότητας. Η δεύτερη, η οποία αναπτύσσεται μέσω της ανατροφής και της κουλτούρας αλλά και σαν ανάγκη, για να μην αισθάνεται ο άνθρωπος μόνος, έχει την τάση να επεκτείνεται έναντι της ατομικής προσωπικότητας. Έτσι, τα εθνικά χαρακτηριστικά τείνουν να καταπνίξουν τα ατομικά, ιδίως σε περιπτώσεις που η συλλογική ταυτότητα είναι πολύ ισχυρή και επιβάλλει ομοιομορφία. Και είναι, ακριβώς, οι συλλογικές ταυτότητες, που σε αναγκάζουν να κυκλοφορείς διαρκώς με καπέλα, κονκάρδες, φουλάρια και άλλες εξειδικευμένες αμφιέσεις. Αν κάτι τέτοιο αποτελούσε καθαρά ατομική επιλογή, θα λέγαμε ότι μάλον πρόκειται περί τρελού, στην ουσία, όμως, πρόκειται για ένα είδος σημείου αναγνωρίσεως, ώστε η ομάδα να τον αποδέχεται. “Καλώς τον, δικός μας είναι αυτός, φοράει σώβρακο JOCKEY και έχει μισοκατεβασμένο το παντελόνι του για να βλέπουμε την ετικέτα”, σαν να ήταν επίσημη πιστοποίηση σφραγισμένη από συμβολαιογράφο.
 
Οι συλλογικές ταυτότητες διαφέρουν πολύ η μία από την άλλη, και δεν μιλάμε μόνον για διαφορές στις κομμώσεις και στις αμφιέσεις. Πρόκειται για θέματα νοοτροπιακά, αξίες, γαστρονομία, δεοντολογία και άλλα πολλά. Πολλές παρεξηγήσεις δημιουργούνται μεταξύ των ανθρώπων ακριβώς λόγω των διαφορών αυτών, είναι οι λεγόμενες “διαπολιτιστικές παρεξηγήσεις”. Ο μόνος τρόπος για να ελαχιστοποιηθούν οι παρεξηγήσεις αυτές είναι οι γνώσεις για τους διάφορους πολιτισμούς, με τους οποίους ερχόμαστε σε επαφή.
 
Αλλά και αυτό δεν είναι εύκολο, πολλές φορές δοκιμάζονται τα όριά μας. Για δεύτερη φορά έσκασε βόμβα στο Αφγανιστάν (η πιό πρόσφατη ήταν αυτή που σκότωσε τον πρώην πρωθυπουργό Ραμπανί), κρυμένη μέσα στο τουρμπάνι του τρομοκράτη. Ενώ είχε γίνει έλεγχος ασφαλείας, δεν μπορούσαν να ψάξουν μέσα στο τουρμπανι του βομβιστή, διότι κάτι τέτοιο θα ήταν άσεμνο και ασεβέστατο. Μπορούν κάλλιστα να του κάνουν εξονυχιστική σωματική έρευνα αλλά το τουρμπάνι δεν βγαίνει από τη θέση του. Το ίδιο άσεμνο είναι όταν πιάνεις το κεφάλι ενός παιδιού στην Ταϊλάνδη, χειρότερο και από σεξουαλική παρενόχληση... Μιλάμε για τέτοιες διαφορές.
 
Για τους Ινδούς, τα πράγματα αυτά καθορίζονται από τη θρησκεία, η οποία έχει θεσμοθετήσει και τις κάστες. Όταν δε είσαι αλλοδαπός, κατατάσσεσαι αυτόματα στην κατώτερη κάστα, τους παρίες, οι οποίοι θεωρούνται μιαροί (untouchable). Υπάρχει δε ένα ολόκληρο πλέγμα κανόνων, που διέπει τις σχέσεις μεταξύ π.χ. ενός βραχμάνου, που είναι η ανώτερη κάστα, και ενός παρία. Αυτά τα πράγματα είναι τόσο βαθιά, που αν και στη σύγχρονη Ινδία οι κάστες είναι πλέον παράνομες, στην πράξη ακόμη και άτομα με υψηλή εκπαίδευση τις σέβονται απόλυτα.
 
Έτσι, το 1991 φιλοξένησα για ένα μήνα στο σπίτι μου, στην Κουάλα Λουμπούρ της Μαλαισίας τότε, την οικογένεια ενός Ινδού συναδέλφου μου από το γραφείο του ΟΗΕ, μέχρι να βρουν ένα δικό τους σπίτι να νοικιάσουν. Επρόκειτο για ανθρώπους με υψηλό μορφωτικό επίπεδο, ευγενέστατους και κοσμογυρισμένους. Όμως, η συγκατοίκηση εμφάνισε κάποια προβλήματα, λόγω διαφορετικών νοοτροπιών. Πρώτα απ’ όλα, φάνηκε από την αρχή πως οι κουλτούρες μας έχουν εντελώς διαφορετική αντίληψη περί επίπλων: Σε εμάς, τα τραπέζια, οι καναπέδες κτλ. έχουν μιά σταθερή θέση μέσα στο σπίτι. Πας να καθίσεις εκεί που είναι ο καναπές, δεν μεταφέρεις τον καναπέ εκεί που είσαι εσύ. Στην κουλτούρα των φιλοξενουμένων μου, ίσχυε το ακριβώς αντίθετο. Αν κάποιος γούσταρε να πιεί τον καφέ του σε μιά συγκεκριμένη γωνία του διαμερίσματος, μετέφερε τραπέζι και καναπέ ή πολυθρόνα χωρίς διασταγμό. Ύστερα από 2-3 ημέρες όλα τα πράγματα στο σπίτι ήταν άνω-κάτω, πλίνθοι και κέραμοι ατάκτως ερριμμένοι...
 
Το δεύτερο πρόβλημα ήταν το φαγητό. Δεν έτρωγαν τίποτε άλλο παρά τα παρασκευάσματα που έκανε η γυναίκα του συναδέλφου μου. Νόμισα, λοιπόν, πως έχουν πρόβλημα γεύσεων με άλλες κουζίνες εκτός από τη δική τους, οπότε κατέβασα τον τσελεμεντέ και έκανα ένα κάρυ όπως ακριβώς το έλεγε η συνταγή. Ο ινδικός μου τσελεμεντές είναι από τους καλύτερους και το αποτέλεσμα ήταν πολύ καλό. Το σέρβιρα στο τραπέζι (δεν μου είπαν από την αρχή πως δεν θα φάνε), η γυναίκα του συναδέλφου μου πήρε με την άκρη του πηρουνιού της τρία μόρια κυριολεκτικά, τα δοκίμασε, και αποφάνθηκε: “Είναι φανταστικό, αλλά δυστυχώς δεν πεινάμε”. ΄Εκτοτε, σταμάτησα να μαγειρεύω, μαγείρευε η γυναίκα του φίλου μου, και για ένα μήνα έτρωγα ινδική κουζίνα. Δεν παραπονιέμαι γι’ αυτό, η ινδική κουζίνα είναι πεντανόστιμη, στη δε σπιτική της εκδοχή δεν είναι και τόσο καυτερή όσο στα εστιατόρια, όμως μου είχε γίνει έμμονη ιδέα να καταλάβω γιατί απέφευγαν τόσο πολύ αυτά που μαγείρευα εγώ.
 
Μετά από λίγο καιρό ανάφερα το θέμα σε έναν Πακιστανό συνάδελφο στο ίδιο γραφείο, ο οποίος τους ήξερε, και μου είπε: “Μα αυτοί είναι βραχμάνοι και δεν επιτρέπεται να τρώνε φαγητό από σένα, που είσαι ξένος και, συνεπώς, μιαρός”. Η αλήθεια είναι πως όταν το άκουσα μου κακοφάνηκε. Κανείς άνθρωπος δεν δέχεται πως είναι μιαρός.
 
Οι Νειλωτικές φυλές του Νοτίου Σουδάν και περιχώρων διαπρέπουν στην θεώρηση της πραγματικότητας μέσα από ένα αποκλειστικά υποκειμενικό φίλτρο. Με τα δικά μας μέτρα και σταθμά, θα έλεγε κανείς ότι είναι ψεύτες, αφού τον ρωτάς πόσες γυναίκες έχει (καθότι εφαρμόζουν πολυγαμικό σύστημα) και σου απαντά “δύο”, ύστερα από λίγο τον ξαναρωτάς και σου λέει “πέντε”. Δεν είναι όμως ψεύτες, απλά, δεν βάζουν τα όρια που βάζουμε εμείς μεταξύ πραγματικών περιστατικών, απλών σκέψεων, αναμνήσεων και φαντασίας. Εμείς καταργούμε τα όρια αυτά στην λογοτεχνία μόνον, ενώ για αυτούς η ίδια η καθημερινότητα είναι μιά λογοτεχνία.
 
Στον κόσμο του δικαίου και της ηθικής υπάρχουν επίσης διαφορετικές αντιλήψεις. Οι Μασάι, μιά φυλή στην Κένυα κυρίως, που ασχολούνται σχεδόν αποκλειστικά με την κτηνοτροφία, θεωρούν ότι όλες οι αγελάδες στον κόσμο ανήκουν σε αυτούς. Συνεπώς, αν ένας Μασάι πάει σε χωριό άλλης φυλής και πάρει μερικές αγελάδες θεωρεί ότι κάνει άσκηση δικαιώματος και όχι ότι κλέβει.
 
Μια και μιλήσαμε για τη λογοτεχνική ενατένιση της ζωής, στην Καμπότζη, το παραδοσιακό δίκαιο, πριν εισάγουν οι Γάλοι το δικό τους, δεν ήταν γραμμένο σε κώδικες ή εφημερίδες της κυβερνήσεως, αν και η αυτοκρατορία των Χμερ διέθετε γραφή και τεχνολογία, αλλά σε ποιήματα και δημοτικά τραγούδια. Σαν να λέμε, δηλαδή, ένα τσάμικο, όπως το γνωστό “Ιτιά-Ιτιά”¨, αλλά με κείμενο “όρεεε, ό παρανόμως ζημιώσας άλλον υποχρεούται εις αποζημίωσιν – ώπααα!”
 
Το μεγαλύτερο λάθος που μπορεί να κάνει κανείς είναι να κρίνει μιά άλλη νοοτροπία με τα σταθμά της δικής του. Διότι εδώ ισχύει η αρχή “ο αναμάρτητος πρώτος τον λίθον βαλέτω”, αφού και η δική μας η νοοτροπία, αν τη δει κανείς από ένα άλλο οπτικό πρίσμα έχει πολλά περίεργα κουσούρια. Οι Καμποτζιανοί, για παράδειγμα, περπατούν στον δρόμο και φυσούν τη μύτη τους χρησιμοποιόντας τα χέρια τους σαν ασπίδα, οι δε ακαθαρσίες πέφτουν στο έδαφος. Όταν όμως τους πεις ότι αυτό σε εμάς φαίνεται αηδιαστικό, απαντούν ότι σε αυτούς φαίνεται αηδιαστικό όταν βγάζουμε εμείς το μαντηλάκι μας, φυσάμε τη μύτη μας σε αυτό και στη συνέχεια φυλάσσουμε τις ακαθαρσίες μέσα στην τσέπη μας, σαν κόρη οφθαλμού.
 
Για να επανέλθουμε στο παράδειγμα με τους κανόνες δικαίου σε δημοτικά τραγούδια, σίγουρα θα υπήρχαν πλείστα όσα ερμηνευτικά προβλήματα για τους τότε νομικούς, από την άλλη πλευρά, όλος ο κόσμος ήξερε απ’ έξω τα ποιήματα αυτά. Επομένως, άγνοια νόμου θα ήταν βασικά αδιανόητη. Στο δικό μας το σύστημα η γνώση του νόμου είναι αδιανόητη, αφού κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει τις χιλιάδες σελίδες πολύπλοκων κειμένων που καταλαμβάνει η νομική ύλη, παρ’ όλα αυτά η άγνοια νόμου είναι ασυγχώρητη. Εδώ μιλάμε, δηλαδή, για θεμελιώδη αντίφαση στο σύστημά μας.
 
Πολλοί ξένοι παραξενεύονται με εμάς, τους Έλληνες, όταν βλέπουν έναν άνδρακλα μουστακαλή να έχει μανικιουράκι δεσποινίδος στο μικρό του δάχτυλο, και να σηκώνει το δαχτυλάκι αυτό στον αέρα όταν πίνει τον καφέ του. Στη Βόρεια Ευρώπη αυτό το κάνουν μόνον οι δεσποινίδες και οι κυρίες.
 
Παράξενες φαίνονται και μερικές άλλες συνήθειές μας, όπως το ότι προτιμάμε να ταλαιπωρούμαστε και να ξοδεύμουμε βενζίνη γυρίζοντας γύρω-γύρω στη περιοχή μας πάνω από μιά ώρα για να βρούμε να παρκάρουμε, να αρνούμαστε να δώσουμε 90 ευρώ τον μήνα για μόνιμη θέση σε ένα πάρκινγκ, ενώ ξοδεύουμε πολύ περισσότερα σε περιττά πράγματα. Ή όταν ξεκινάμε από το κέντρο της Αθήνας με το αμάξι για να πάμε σε κάποιο μακρινό προάστειο, κάνοντας τουλάχιστον δύο ώρες δρόμο, μόνον και μόνον για έναν μεσημεριανό υπνάκο των 20 λεπτών. Εντύπωση κάνουν στους ξένους και οι περίεργες ώρες καταστημάτων στην Ελλάδα, καθαρά παράλογες, και το θέμα είναι επίσης νοοτροπιακό. Γίνεται επανάσταση ολόκληρη αν μιά οποιαδήποτε κυβέρνηση προσπαθήσει να αλλάξει τα ωράρια έστω και λίγο, επί το βολικότερο, τη στιγμή που τις περισσότερες ώρες, τότε ακριβώς που ο κόσμος θα έκανε τα ψώνια του, τα μαγαζιά είναι κλειστά. Έχει κυριαρχήσει η ιδέα ότι είναι απάνθρωπο να είναι πιό βολικές (για τους πελάτες) οι ώρες των καταστημάτων, διότι είναι άνθρωποι και πρέπει να ξεκουράζονται κτλ. Έτσι, τα φαρμακεία είναι σχεδόν πάντα κλειστά, ενώ τα μπαρ και τα καφενεία είναι πάντα ανοιχτά. Βλέπετε εδώ κάτι το ανακόλουθο;
 
Χρησιμοποίησα τη λέξη “ανακόλουθο” ακριβώς γιατί οι πολιτισμικές διαφορές εντοπίζονται στους παραλογισμούς. Όσο παραμένουμε μέσα στα χωράφια της λογικής δεν υπάρχουν διαφορές μεταξύ των ανθρώπων. Εκεί, όμως, που όλοι διαφέρουμε, είναι ο τρόπος με τον οποίο παραλογιζόμαστε. Βασικά, δηλαδή, οι συλλογικές νοοτροπίες κινούνται όλες στον χώρο του παραλόγου – και όμως, υπάρχει κόσμος που δίνει και τη ζωή του για αυτές. Είμαστε περίεργο ζώο τελικά.
 
Γεράσιμος Φουρλάνος  (www.fourlanos.com)

 

Your rating: None Average: 4.9 (36 votes)