Τρίτη 2 Οκτωβρίου 2018


14. Ιστορία και πολιτισμός των Χμερ (Καμπότζη)

 
Οι Κμάη, (διότι έτσι προφέρονται στη γλώσσα τους, και όχι Χμερ, που λέμε εμείς), είναι πραγματικοί Ινδοκινέζοι, δηλαδή, κάτι μεταξύ Ινδών και Κινέζων. Όπως άλλωστε και οι Ταϊλανδοί. Ενώ οι Βιετναμέζοι αποκλίνουν πολύ περισσότερο προς το κινέζικο στυλ. Εθνολογικά και φυλετικά, οι Χμερ ανήκουν σε μια ομάδα λαών, που λέγονται Μον-Χμερ, και είναι διάσπαρτοι σε όλη την Ινδοκίνα, από τη Βιρμανία μέχρι το Λάος και το Βιετνάμ. Είναι ο αρχαιότερος λαός της περιοχής. Κατά μια θεωρία, προέρχονται από την Ινδονησία-Πολυνησία, αλλά υπέστησαν επιμειξίες με κινεζοειδή φύλα και με Ινδούς, από τους οποίους πήραν και τη θρησκεία (αρχικά μάλιστα, τον Ινδουσμό, και αργότερα τον Βουδισμό).
 
Ύστερα από την ένωση των δυο αρχαίων αυτοκρατοριών των Χμερ, της Φουνάν και της Τσένλα (των οποίων η ακριβής γεωγραφική οριοθέτηση σηκώνει πολλή συζήτηση), προέκυψε περί τον 8ο αιώνα η μεγάλη αυτοκρατορία του Ανγκόρ (= Πόλη), που είναι το όνομα της παλιάς πρωτεύουσας, εκεί που βρίσκεται το περίφημο Ανγκόρ Βατ (= Πόλη των Ναών). Τα ερείπια της παλιάς αυτής πρωτεύουσας βρίσκονται σήμερα στη Βόρεια Καμπότζη, στην επαρχία Σίεμ Ρίεπ, που σημαίνει Νίκη κατά του Σιάμ, δηλαδή, “Ταϊλανδονίκη”. Η αυτοκρατορία του Ανγκόρ είναι η αρχαιότερη της περιοχής και περιλάμβανε στη δόξα της (από τον 8ο ως τον 12ο αιώνα μ.Χ.) ολόκληρη τη σημερινή Καμπότζη, όλο το Νότιο Βιετνάμ, μέγα μέρος της σημερινής Ταϊλάνδης και του Λάος και ένα μικρό τμήμα της σημερινής Βιρμανίας.
 
Οι Ανγκοριανοί επηρεάστηκαν πολύ από τον ινδικό πολιτισμό όχι μόνον θρησκευτικά αλλά και γλωσσικά. Ένα μεγάλο μέρος του λεξιλογίου, ιδίως ότι έχει σχέση με την πολιτική, επιστήμη κτλ., προέρχεται από τις δυο ιερές γλώσσες των Ινδών, την Σανσκριτική και την Παλί. Οι βουδιστές μοναχοί ακόμη και σήμερα προσεύχονται στη γλώσσα Παλί. Η ονομασία Καμπότζη είναι επίσης ινδικής προελεύσεως: Κάμπου-Τσία στα Σανσκριτικά (με καμποτζιανή προφορά, βέβαια) σημαίνει ο υιός του Κάμπου. Διότι σύμφωνα με την μυθολογία των Χμερ, ένας από τους υιούς του πρίνγκηπα Κάμπου από τη Νότιο Ινδία είχε φυγαδευθεί από κάποιες εμφύλιες συρράξεις στον τόπο του, μετανάστευσε προς ανατολάς και έφτασε σε ένα νησί όπου ζούσαν τα μυθικά όντα (μισοί άνθρωποι και μισά φίδια) που ονομάζοταν Νάγκα. Εκεί, ο Κάμπου παντρέυτηκε την πριγκήπισσα Μάηρα, κόρη του βασιληά των Νάγκα, και έτσι γεννήθηκε η καμποτζιανή δυναστεία. Αργότερα, έγινε και ένα θαύμα και το νησί των Νάγκα μεγάλωσε και έγινε ολόκληρη χώρα, η Καμπότζη. Ο συνδυασμός των λέξεων Κάμπου και Μάηρα (Κ + Μάηρ) μας δίνει το ΚΜΑΗΡ, που στα ελληνικά παραφθάρθηκε σε ΧΜΕΡ διότι μας ήλθε μέσω της γαλλικής ορθογραφίας, οι δε Γάλλοι είχαν προσθέσει ένα “h” μετά το “Κ” διότι το αντίστοιχο Καμποτζιανό κάπα είναι “δασυνόμενο”.
 
Παρεμπιπτόντως, υπάρχει σήμερα ένα νησάκι στα νότια της Καμπότζης, κοντά στην πόλη Σιχανούκβιλ, που ονομάζεται Νάγκα. Παρεμπιπτόντως, οι εμφύλιες συρράξεις που έδιωξαν τον Κάμπου από την Ινδία συνεχίζονται ακόμη και σήμερα στην Καμπότζη.
 
Βέβαια, οι εν Καμπότζη ενδημούντες Ινδοί και Μπαγκλαντεσιανοί επιμένουν, ότι δεν έχει μείνει τίποτε απολύτως από τις αρχαίες ινδικές επιρροές. Αυτό όμως οφείλεται, κατά τη γνώμη μου, στον δικό τους τον εθνοκεντρισμό, ο οποίος υπαγορεύει τον στενοκέφαλο αποκλεισμό του κάθε τι, που δεν ταυτίζεται απόλυτα με τα δικά τους. Οι δικές μου εντυπώσεις είναι, ότι υπάρχουν πολλά ινδικά στοιχεία, εκτός από τη θρησκεία, τη γραφή, τους αρχαίους ναούς και το λεξιλόγιο. Ακούγοντας τη μουσική της Καμπότζης, για παράδειγμα, ένα μουσικό αυτί συλλαμβάνει πολλά ινδικά στοιχεία, προ πάντων, τον τύπο “ιδανικής φωνής” ανδρών και γυναικών, χωμάτινη για τους άνδρες, μπεμπεκίστικη για γυναίκες. Ινδική είναι και η συνήθεια να χαιρετιούνται όχι με χειραψία αλλά με ενωμένες τις παλάμες, που στην Καμπότζη γίνεται πολύ πιο συστηματικά και από την Ταϊλάνδη και από το Λάος. Εμφανισιακά, τέλος, πολλοί Χμερ διαφέρουν ελάχιστα από έναν Ινδό. Είναι πιο μελαμψοί και μεγαλόσωμοι από όλους τους γείτονές τους, τα δε μαλλιά τους συνήθως είναι ελαφρώς κατσαρά. Όσο για τα μάτια, υπάρχουν αρκετοί που δεν έχουν σχιστά μάτια καθόλου.
 
Όσο για τα ονόματα των Χμερ, ισχύει η αρχή ότι οι μεν χαμηλές τάξεις έχουν μονοσύλαβα, η δε αριστοκρατία πολυσύλλαβα σανσκριτικά. Ο Πολ Ποτ, για παράδειγμα, πριν αποκτήσει αυτό το μονοσύλλαβο ψευδώνυμο χάριν λαϊκότητας, ονομαζόταν Σαλότ Σαρ, που είναι αριστοκρατικό.
 
Η μεγάλη αυτοκρατορία του Ανγκόρ δημιούργησε τα εντυπωσιακά εκείνα αρχιτεκτονήματα, όπως το περίφημο Ανγκόρ Βατ, ένα από τα δυο-τρία μεγαλύτερα μνημεία στον κόσμο, σίγουρα το μεγαλύτερο σύμπλεγμα αρχαίων ναών που υπάρχει. Πρόκειται για ένα ατελείωτο σύνολο ναών και μνημείων, που συμβολίζουν τη φαραωνική δύναμη του βασιληά-θεού (πρέα) πάνω στο ανώνυμο πλήθος. Παρ’ όλα αυτά, το Ανγκόρ Βατ, που αναμφισβήτητα δημιουργεί δέος στον επισκέπτη και θέτει το αναπόφευκτο και κλασσικό ερώτημα πως μπόρεσαν άραγε και έχτισαν ένα τέτοιο μεγαθήριο εκείνη την εποχή, είναι πηγή έμπνευσης και υπερηφάνειας για τον σημερινό καμποτζιανό εθνικισμό. Ακόμη και ο Πολ Ποτ είπε, ότι ένας λαός που έχτισε το Ανγκόρ Βατ είναι ικανός να δημιουργήσει οτιδήποτε. Οι Χμερ αισθάνονται φοβερή υπερηφάνεια για το Ανγκόρ Βατ και για το ότι έχουν τον αρχαιότερο πολιτισμό της περιοχής. Το δε γεγονός, ότι η Καμπότζη φαγώθηκε σιγά-σιγά από τους γείτονές της, τους Βιετναμέζους και τους Ταϊλανδούς, την κάνει να θυμίζει ακόμη περισσότερο την Ελλάδα και την ελληνική ιστορία.
 
Υπάρχουν όμως και σημαντικές διαφορές από την Ελλάδα. Μοιάζουμε βέβαια στο ότι και οι δυο κάποτε μεγαλουργούσαμε, ενώ τώρα αδυνατούμε και στα πιο απλά πραγματάκια. Το πως πέσαμε όμως είναι άλλη ιστορία. Διότι εμείς γίναμε αδύνατοι ενώ άλλοι έγιναν δυνατοί και μας τα πήραν. Ενώ οι Χμερ τα έδωσαν από μόνοι τους. Πράγματι, σε κάθε διαδοχή στο θρόνο του Ανγκόρ υπήρχαν πάντοτε τουλάχιστον δυο αντιμαχόμενοι πρίνγκηπες, όπου ο ένας από αυτούς έκανε συμμαχία με το Βιετνάμ, που στα παλιά τα χρόνια περιλάμβανε μόνον το σημερινό Βόρειο Βιετνάμ, και ο άλλος με το Σιάμ, που τότε ήτανε μόνον πάνω στο Βορρά, κοντά στην Κίνα. Η αμοιβή αυτού που τελικά κέρδιζε τον θρόνο προς τον σύμμαχό του ήταν συνήθως μια ή και περισσότερες επαρχίες της αυτοκρατορίας. Έτσι σιγά-σιγά έχασαν το μεγαλύτερο μέρος του εδάφους τους, σχεδόν χωρίς πόλεμο (εκτός, βέβαια, από τον μόνιμο εμφύλιο...). Το να προτάσεις το προσωπικό σου συμφέρον τόσο πάνω από την πατρίδα σου είναι όντως εντυπωσιακό. Θα πρέπει να έχει να κάνει με το πνίξιμο του ατόμου, που αναφέραμε πιο πάνω. Ξυπνάει το ζώο μέσα στον άνθρωπο, και άμα ξυπνήσει δεν καταλαβαίνει τίποτε...
 
Μετά την πτώση της αυτοκρατορίας του Ανγκόρ, τον 14ο αιώνα, οι Χμερ περιήλθαν σε παρακμή, το δε Ανγκόρ Βατ ξεχάστηκε εντελώς. Η πρωτεύουσα μεταφέρθηκε στην πολίχνη Ουντόνγκ (δίπλα στη σημερινή Πνομ Πενχ), όπου συνέχισε το βασίλειο σε μια υποτυπώδη πια μορφή, το δε Ανγκόρ Βατ πνίγηκε μέσα στη ζούγκλα και ξεχάστηκε εντελώς. Κανείς δεν ήξερε πια ότι υπήρχε μετά από μερικούς αιώνες, μόνον κάποιοι κάτι έλεγαν μέσα στα παραμύθια. Μέχρι που οι Γάλλοι το ανακάλυψαν προς το τέλος του 19ου αιώνα και το έκαναν διεθνώς γνωστό, αποθεραπεύοντας έτσι την πολιτιστική αμνησία των Χμερ. Εκτός του ότι έσωσαν τη χώρα, που κινδύνευε να απορροφηθεί εντελώς από το Σιάμ και το Βιετνάμ.
 
 
 
Γεράσιμος Φουρλάνος   (www.fourlanos.com)

 

Your rating: None Average: 4.8 (10 votes)