Τρίτη 2 Οκτωβρίου 2018


9. Η ψυχολογία του χαμόγελου και του κοπαδισμού (Καμπότζη)

 
Ένα άλλο, τυπικό τριτοκοσμικό χαρακτηριστικό είναι ότι τα πάντα επικεντρώνονται γύρω από τον γάμο, τη μόνη μορφή κοινωνικής ασφάλειας και “συνοχής” που υπάρχει. (Μήπως μας θυμίζει τίποτε αυτό;). Όσοι από εμάς τους ξένους που ερχόμαστε στην Καμπότζη είμαστε άγαμοι, αντιμετωπίζουμε την καθημερινή πίεση από παντού να μας παντρέψουν! Δεν καταλαβαίνουν τα δικά μας τα ψιλά γράμματα περί ιδιωτικής ζωής, προσωπικών επιλογών, πλουραλισμού, θετικής αντιμετώπισης της μοναξιάς η οποιεσδήποτε άλλες δικαιολογίες παραθέτουμε. Έτσι, στο σπίτι μου έρχονταν διαρκώς διάφοροι απρόσκλητοι επισκέπτες, από δικαστές και σπιτονοικοκυρές μέχρι και άγνωστοι, διατί με λυπόντουσαν που ήμουν μόνος και ήθελαν να μου κρατήσουν συντροφιά. Πολλοί πρότειναν να μετακομίσουν στο (τεράστιο) σπίτι, όπου έμενα, για να μη με φάνε τα φαντάσματα τη νύχτα... Συχνά, αναγκαζόμουν να βγαίνω περίπατο για ν’ αποφύγω τους επισκέπτες αυτούς. Όχι τίποτε άλλο, αλλά όταν δεν έχεις τίποτε να συζητήσεις μαζί τους και επαναλαμβάνονται συνέχεια τα ίδια και τα ίδια περί γάμου και αγαμίας, σίγουρα καταλήγεις να προτιμάς την ησυχία σου!..
 
Δυστυχώς, μέχρι στιγμής δεν έχω βρει άνθρωπο στην Καμπότζη, που να αξίζει η συνομιλία μαζί του. Είναι θερμοί, ευγενείς, καλόκαρδοι, κοινωνικοί και ότι άλλο θέλεις, αλλά δεν έχουν καθόλου – μα καθόλου – διανοουμενίστικη σπίθα. Πατούν και με τα ...τέσσερα πάνω στη γη και ασχολούνται αποκλειστικά με τα ρύζια τους, τους γάμους τους και την επιβίωσή τους. Δεν είναι, συνεπώς, έκπληξη το ότι δεν βγήκαν ποτέ μεγάλοι φιλόσοφοι ή διανοητές από αυτόν τον χώρο. Δεν γεννιούνται ιδέες εδώ, δεν το επιτρέπει η κουλτούρα.
 
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να τους υποτιμάμε. Το μεγαλύτερο λάθος είναι να υποτιμάς τους άλλους. Δεν είναι κουτοί, απλώς έχουν το ενδιαφέρον τους αλλού. Δεν είναι φιλόσοφοι, αλλά έχουν μια δική τους, λαϊκή και πρακτική σοφία, που δεν είναι καθόλου για πέταμα, άσχετο αν δεν μας κάνει εμάς. Όπως θα δούμε και αλλού, σε μερικά πράγματα φαίνεται σαν να έχουν πιάσει το μυστικό της ζωής καλύτερα από εμάς, και υπάρχουν πολλά που μπορούμε να μάθουμε από αυτούς.
 
Έτσι, η καμποτζιανή ψυχολογία δεν εμφανίζει μεγάλες διαφορές από τα ισχύοντα στην υπόλοιπη Ινδοκίνα. Είναι η ψυχολογία του αυστηρότατου καλουπιού, του υποχρεωτικού χαμόγελου, της απόλυτης στερεοτυπίας και της (φαινομενικής) ισορροπίας. Το φαίνεσθαι υπεράνω όλων. Ο πολιτισμός τους δεν παρέχει κανέναν αποδεκτό τρόπο εξωτερίκευσης της οργής και του αναβρασμού, οπότε όλα γίνονται απωθημένα. Στη γλώσσα τους, η ίδια λέξη που σημαίνει θυμωμένος σημαίνει και τρελός. Με άλλα λόγια, αν θυμώσεις, σε περνάνε για ψυχοπαθή. Όπως εμείς, στην Ελλάδα, αποφεύγουμε κάθε κουβέντα με έναν τρελό ή έναν μεθυσμένο, ιδίως αν δεν τον γνωρίζουμε, έτσι και οι Χμερ, αν εξοργιστείς κάνουν πως δεν σε βλέπουν και δεν σε ακούν και προσπαθούν να απομακρυνθούν από την σκηνή φοβούμενοι μήπως προκαλέσουν τον τρελό και έσται η εσχάτη πλάνη χείρων της πρώτης...
 
Προσωπικά, πιστεύω πως η φοβερή βία των τελευταίων ετών σχετίζεται ακριβώς με την έλλειψη ενός έγκυρου μηχανισμού που να τους βγάζει τα απωθημένα τους, ώστε να μην μαζεύονται μέχρι που να φθάνουν σε σημείο έκρηξης. Διότι όταν ο χαμογελαστός Χμερ φτάσει στο σημείο να θυμώσει, τότε βγάζει και το μαχαίρι. Δεν ισχύει εδώ το “σκύλος που γαβγίζει δεν δαγκώνει”, κάθε άλλο. Εδώ ή ο σκύλος είναι φιμωμένος ή σε κατασπάραξε. Ο μόνος αποδεκτός τρόπος ξεσπάσματος είναι ο “ηρωϊκός”, ο οποίος, βέβαια, προϋποθέτει πόλεμο, ανταρσία, μεγάλη πολιτική σύγκρουση ή κάτι τέτοιο. Αυτό, βέβαια, είναι κάτι που μάλλον επιδεινώνει τις πιθανότητες βίας στην πολιτική τους ζωή. Επί πλέον, τα υψηλά προσώπατα, όπως ο Σιχανούκ ή ο Χουν Σεν, δικαιούνται να εκφράζουν δημόσια την (“ιερή”) οργή τους.
 
Γενικά, ο πολιτισμός αυτός δεν ενθαρύνει καθόλου την ανάπτυξη ατομικής προσωπικότητας (ενώ ευνοεί, βέβαια, την ανάπτυξη ενός απύθμενου εγωϊσμού), αλλά την μέχρι προβατισμού στερεοτυπία. Αυτό που πασχίζει τόσο πολύ να επιτύχει η σύγχρονη μαζική κουλτούρα της Αμερικής, το να κλωνοποιήσει τους πάντες, οι Χμερ το έχουν ήδη φτάσει από καιρό, ίσως από αιώνες... Έτσι, γνωρίζεις έναν Καμποτζιανό και είναι σαν να τους γνώρισες όλους. Διότι δεν επικοινωνείς με το αφανισμένο εγώ του, αλλά με το πανταχού παρόν Καμποτζιανό υπερεγώ, που του υπαγορεύει τα πάντα, ακόμη και τί ώρα θα πάει για ύπνο.
 
Ίσως επειδή τα δεσμά αυτά είναι τόσο ασφυκτικά για την ανθρώπινη προσωπικότητα, αναπτύσσονται συχνά κάποιες εξαιρετικές και άκρως ιδιάζουσες προσωπικότητες σαν αντίδραση, όπως οι προαναφερθέντες Σιχανούκ και Χουν Σεν. Αυτό είναι κάτι, που δεν το έχουμε δει ούτε στο Βιετνάμ ούτε στην Ταϊλάνδη μέχρι τώρα. Επιτρέπει, λοιπόν, το χάρισμα ο Καμποτζιανός πολιτισμός, και σ’ αυτό θα αναφερθούμε παρακάτω.
 
Πάντως το διαρκές χαμόγελο προκαλεί συχνά τεράστια βραχυκυκλώματα επικοινωνίας με εμάς τους Ευρωπαίους. Όταν, γιά παράδειγμα, έρχεται κάποιος να σου αναγγείλει ένα άσχημο νέο και αντί να έχει φάτσα στενοχωρημένη (ή, τουλάχιστον, ουδέτερη) εμφανίζεται πανευτυχέστατος, η επικοινωνία μπλοκάρεται ανεπανόρθωτα. Φανταστείτε να έρχεται ο άλλος να σας αναγγείλει τον θάνατο του πατέρα σας και να γελάνε ακόμη και τ’ αυτιά του την ώρα που το λέει… Εξ άλλου, ένα τέτοιο αγγελικό χαμόγελο για μας τους Ευρωπαίους σημαίνει και υποσχέσεις αγγελικών πραγμάτων, που θα επακολουθήσουν. Νομίζεις πως σε ερωτεύτηκε ο άλλος! Όταν, όμως, διαπιστώσεις ότι η συμπεριφορά που επακολουθεί κάθε άλλο παρά αγγελική είναι, είναι λογικό να απογοητευτείς και ν’ αναρωτιέσαι τι συμβαίνει τέλος πάντων.
 
Τέλος, μια ενδιαφέρουσα ιδιότητα των Χμερ είναι ένα είδος αστάθειας που τους διακρίνει. Ξαφνικά, μπορούν να αλλάξουν στάση, συμπεριφορά, ιδεολογία ή “συμμαχία” (από αυτές που συνάπτουμε στη ζωή εμείς οι άνθρωποι, σαν πιστοί απόγονοι των χιμπατζήδων, στον αγώνα μας για επιβίωση). Πολλοί Δυτικοί, ιδίως οι ανήκοντες στη σχολή των σταθερών και αμετάβλητων χαρακτήρων (άλλο άκρο και αυτό πάλι), τους θεωρούν σαν αλλοπρόσαλλους και αψυχολόγητους εξ αιτίας αυτού του λόγου. Προσωπικά, προτιμώ τις εύκολες αυτές αλλαγές από την παντελή έλειψη ευελιξίας, που διακρίνει τους Βιετναμέζους, για παράδειγμα, αλλά και εμάς τους Έλληνες. Μόλις, λοιπόν, ο Βιετναμέζος φρακάρει σε μια ιδέα, τη διατηρεί πεισματικά ακόμη και όταν έχει αποδειχθεί περίτρανα ότι είναι λάθος. Όταν κάποτε πεισθεί να την αλλάξει, θα είναι πλέον αργά.

 

Γεράσιμος Φουρλάνος   (www.fourlanos.com)

Your rating: None Average: 5 (7 votes)