Պայքարի և ստեղծագործության մի ուղի

Նշելով անկախության երկուհարյուրամյակը, մեր նախնիների պայքարները մեծարելու համար, կհրապարակվեն մեր պատմությանը վերաբերող վեց հոդվածներ։

Դեռևս մեր մեծ պապ Հոմերոսի տարիներից առաջ (մ.թ.ա. 9-րդ դար) սկսվում է պայքարի և ստեղծագործության մի ուղի։ Մշակութային ստեղծագործության ընթացքը վտանգվելու էր պարսիկների՝ հույների դեմ մղած պատերազմի պատճառով։ Սակայն, բարեբախտաբար Հունաստանի և Եվրոպայի համար՝

Մ.թ.ա. 490 թվականին Թերմոպիլներում Միլթիադեսը կջախջախի պարսիկների բազմամարդ բանակը։

Մ.թ.ա. 480 թվականին Մարաթոնում Լեոնիդասը՝ 300 սպարտացիների և 700 թեսպիացիների հետ, կընկնի մարտնչելիս հայրենիքի ազատության համար։

Մ.թ.ա. 480 թվականին Սալամինայում Թեմիստոկլեսը կկործանի պարսկական նավատորմը։

Մ.թ.ա. 479 թվականին Պլատեաներում Պավսանիասը կհաղթի պարսիկներին։ Սա պարսիկների դեմ վճռորոշ հաղթանակն է, որը վերջ է դնում պարսկական վտանգին։ Այս հաղթանակը կանգնեցրեց պարսիկների առաջխաղացումը դեպի Հունաստան և Եվրոպա։

Եթե պարսիկները հաղթեին, Հունաստանը կկազմեր արևելյան կայսրության մի մասը։ Եվ, իհարկե, չէր հաջորդի մ.թ.ա. 5-րդ դարի ոչ մի հոգևոր ու մշակութային զարգացում։ Չէր լինի «Ոսկե դարը»՝ համամարդկային ստեղծագործություններով։

Անշուշտ, հաջորդեց Պելոպոնեսյան պատերազմը (մ.թ.ա. 431-404 թթ.), որը հանգեցրեց թե՛ Աթենքի, թե՛ Սպարտայի անկմանը։ Նույնպես, քաղաք-պետությունների միջև անվերջ հակամարտությունները կբերեն Մակեդոնիայի Ֆիլիպոսի գերակայությանը։

Մեծ Ալեքսանդրը կմիավորի հույներին, կարշավի պարսիկների դեմ և հունական մշակույթով կսերմանի տիեզերքի ծայրերը։ Մեծ Ալեքսանդրի մահվամբ սկսվում է պատմության մի նոր շրջան՝ հելլենիստական շրջանը։ Հունական ոգին կշարունակի բեղմնավորել այն ժամանակ հայտնի աշխարհը։

Ստոիկ փիլիսոփաները (մ.թ.ա. 300-250 թթ.) դուրս կգան քաղաք-պետության նեղ սահմաններից և կխոսեն ամբողջ աշխարհի, տիեզերաքաղաքի մասին ու կդնեն կոսմոպոլիտիզմի հիմքերը։

Էպիկուրացիները կառաջարկեն հաճելի կյանքի հեռանկարը (το ζην ηδέως), որը ձեռք է բերվում ամեն ցավի և վախի բացակայությամբ։

Մ.թ.ա. 146 թվականին հռոմեացիները կգրավեն Հունաստանը։ Սակայն ժամանակի ընթացքում Հունաստանի մշակութային գերազանցությունը կգրավի Հռոմը։ Ինչպես բնորոշ կերպով ասել է հռոմեացի բանաստեղծ Հորացիոսը. «Հունաստանը, նվաճված լինելով երկաթով, ենթարկեց կոպիտ նվաճողին և արվեստները ներմուծեց կոպիտ Լատիում»։

Դանդաղ ու աննկատ Հռոմեական կայսրությունը կվերածվի Բյուզանդական կայսրության՝ մարդկության պատմության եզակի երևույթի։ Եվ Բյուզանդական կայսրությունը հազար տարի կգոյատևի և կլինի պատմության ամենաերկարակյաց կայսրությունը։

Նոր կրոնը՝ քրիստոնեությունը, կխարսխվի հունական լեզվի և փիլիսոփայության վրա։ Արդեն մ.թ.ա. 3-րդ դարում Հին կտակարանը եբրայերենից հունարեն է թարգմանվել 72 եբրայացի գիտնականների կողմից, և այդպես այն հայտնի է դարձել եբրայեցիներին։ Ավետարանները (բացի մեկից) և Նոր կտակարանի մյուս գրքերը, ինչպես նաև եկեղեցու մեծ հայրերի գործերը գրվել են հունարեն։

Հունարեն լեզվի շնորհիվ հելլենիզմի համամարդկայնությունը հանդիպեց քրիստոնեության համամարդկայնությանը՝ դառնալով ողջ աշխարհի հենարանն ու հույսը։ Հետագայում Հռոմեական պետության մայրաքաղաքի տեղափոխումը Հռոմից Կոստանդնուպոլիս նպաստեց հելլենիզմի և քրիստոնեության ավելի մեծ մերձեցմանը։

Հին հունական մտքի և քրիստոնեության ստեղծագործական սինթեզը կկերտի Բյուզանդիան։ Ժամանակի ընթացքում Բյուզանդիան կդառնա քրիստոնեական և հունական, իսկ եկեղեցիների բաժանումից հետո մեր կողմի Արևելքի աշխարհը՝ Ուղղափառ Արևելքը, կտարբերվի Կաթոլիկ Արևմուտքից։

Բյուզանդական պետության ժողովուրդների բազմազանության մեջ հույներն առանձնանում են իրենց մշակույթով։

Բյուզանդական աշխարհի և մշակույթի ճառագայթումը նրա գոյության տասը դարերի անց էլ շարունակեց ապրել՝ իր մշակութային առանձնահատկության և Ուղղափառության շնորհիվ, որով այն բարերար ազդեցություն ունեցավ նաև այլ ժողովուրդների վրա (օրինակ՝ սլավոնների)։

Քաղաքի անկումից հետո Ֆանարը (Տիեզերական Պատրիարքությունը), Աթոս լեռը, վանքերը և սակավաթիվ դպրոցները հոգ կտանեն հունա-ուղղափառ ավանդույթի, կրոնի և լեզվի պահպանման համար։

Այդ մեծ մշակութային ժառանգության զգացումը երբեք չմարեց հույների հավաքական հիշողությունից, նույնիսկ թուրքական տիրապետության շրջանում։ Դարավոր պատմությունը, հին հունական անցյալը և հունա-ուղղափառ ավանդույթը կպահպանվեն և կդառնան 1821 թվականի հեղափոխության, թուրքական բարբարոսության ավարտի շարժիչ ուժերը (շարունակվում է)։

Պավլոս Մարանտոս

marantosp@gmail.com