կխուսափեինք մեր սխալներից (II)

Շարունակում ենք մեջբերումներ պրոֆեսոր Գեորգիոս Դերթիլիսի «Յոթ պատերազմ, չորս քաղաքացիական պատերազմ, յոթ սնանկացում, 1821-2016» գրքից՝ ազգային ինքնաճանաչման համար։

1897 թվականի անհիմն ու անհաջող պատերազմից հետո կառավարությունը ստանձնեց Ալեքսանդրոս Զաիմիսը՝ ֆինանսների նախարար և Ազգային բանկի կառավարիչ Գեորգիոս Ստրեյթի հետ։ Զաիմիսը տասնմեկ ամսում հասավ այնպիսի պայմանների, որոնք ընդունելու համար այսօրի բոլոր քաղաքական կուսակցություններին անհրաժեշտ եղավ յոթ տարվա անարդյունք բանակցություններ՝ կեղծ խորամանկությամբ ձգձգելով բարեփոխումները, խթանելով կապիտալի փախուստը, վանելով ներդրողներին, անդադար վիճաբանելով և խնդիրը թաքցնելով ժողովրդահաճո նախընտրական երկընտրանքների տակ՝ մեմորանդում թե հակամեմորանդում, և «Այո» կամ «Ոչ» բոնապարտիստական հանրաքվեներում։

Եթե ենթադրենք, որ մեր հասարակության բնակչության երկու երրորդը տառապում է անգիտությունից և/կամ անքննադատությունից, ապա այդ զանգվածը դեմագոգների համար ընտրողների ամենամեծ ավազանն է։ Եվ եթե այդ ընտրազանգվածի այդ հատվածին ավելացնենք, Էրազմոսին նմանվելով, բոլոր հասարակություններին բնորոշ անխուսափելի հիմարներին, ապա ընտրազանգվածը շարունակաբար և ոգևորությամբ կընտրի երկու լայն ճամբարների դեմագոգ առաջնորդներին։ Մեկը մեզ կքաշի երբեմն պետության, երբեմն էլ եկեղեցու հայրենասիրական հանրահավաքներին, իսկ մյուսը կվրեժխնդրվի՝ դպրոցների ուսումնական ծրագրից հանելով Թուկիդիդեսին։

2002 թվականից հետո, եվրոյի և էժան փողի պայմաններում, հունական տնտեսությունը վերջին հնարավորություն ուներ դառնալ ավելի արտադրողական և մրցունակ, և այն բաց թողեց։ Ինչպես արդեն մեկ անգամ էլ բաց էր թողել Տնտեսական ծառայությունների ոլորտում զանգվածաբար ներդրում կատարելով՝ մասնակցելու Երրորդ արդյունաբերական հեղափոխությանը։

Հետպատերազմյան շրջանում սնանկացման ամենակարևոր պատճառը, ակնհայտորեն, ռազմական ծախսերը չէին։ Այն ընդհանուր ծախսերի անզուսպ խրախճանքն էր, հատկապես 2003-ից 2009 թվականներին, ինչպես նաև 1980 թվականից սկսած բոլոր կառավարությունների անկարողությունը՝ տնտեսությունը արդիականացնելու ներդրումների միջոցով՝ թե՛ պետական՝ եվրոպական միջոցներով, թե՛ մասնավոր՝ ամբողջ աշխարհից կապիտալ և գիտելիք ներգրավելով։ Ի դեպ, երկրի քաղաքական վերնախավերը միշտ էլ սովորաբար անտարբեր են եղել այն ներդրումների նկատմամբ, որոնք պահանջում են երկարաժամկետ ռազմավարություն և անմիջական քաղաքական օգուտ չեն բերում։

Քաղաքականության անկումն ու տնտեսության ազատ անկումը հիմնականում պայմանավորված են գրեթե բոլոր կուսակցական և կառավարական գործիչների կիսագիտությամբ, բոլորի կողմից ցանկացած բարեփոխում առաջ մղելու մերժմամբ, ամեն ինչին ստամոքսային ընդհանուրաբանություններով ու ցանկալին իրականության տեղ ընդունող խոսքերով արձագանքելով, բոլորի անկարողությամբ՝ խորությամբ ուսումնասիրելու և հիմնավորված ու հաշվարկված զարգացման ծրագիր առաջարկելու, և, իհարկե, մեկի կամ մյուսի կուսակցության, ինչպես նաև մեկի կամ մյուսի արհմիության կամ շահային խմբի ծայրահեղական ուժերի անդադար ու բռնի հակազդեցությամբ։

Քաղաքական վերնախավերի կիսագիտությունն ու անքննադատությունը, բոլոր կուսակցությունների ծայրահեղ դեմագոգիայի հետ միասին, մշտական էին դարձնում ավելի լայն հասարակական անուսության սինդրոմները՝ օտարատյացությունը, եվրատյացությունը, երկխոսության բացակայությունը և բռնության սրումը։

Նոր հունական ժողովրդավարությունը իր 150 տարվա կյանքի համար վճարել է ծանր և բազմաշերտ գին։ Քաղաքական գին՝ ժողովրդավարություն, որը կրծվում է դեմագոգիայի և պոպուլիզմի քաղցկեղային գոյացություններով։ Տնտեսական գին՝ ձայներ հավաքելու համար անարդյունավետ հարկեր, հովանավորչության հետևանքով ուռճացած վարչական ծախսեր, շովինիստական մրցակցությամբ արյունոտ ռազմական ծախսեր։ Մշակութային գին՝ հասարակություն, որը ապականվել է դեմագոգիկ շողոքորթությունից և նյութական փոխհատուցման առասպելացումից, իր արժեքները տեսնում է շրջված, իր պատմական ինքնությունը՝ աղավաղված, իսկ ավանդական մշակույթը՝ կորչող՝ առանց դրա տեղում նորի ստեղծման։ Այս ընթացքի շրջադարձը, լինի դա զարթոնքով սկսված, հասարակական ճեղքումով կամ միջազգային բարդությամբ, երկար ու ցավոտ է լինելու։

Որպեսզի արատավոր շրջապտույտը կանգ առնի և երբեք չսկսվի նորից, Հունաստանին անհրաժեշտ է շատ ավելի կարևոր բան, քան տնտեսական բարեփոխումները՝ կրթություն։ Պետք է իր երեխաներին վերադարձնի այն քննադատական, ամբողջական և հումանիստական կրթությունը, որն անհրաժեշտ է լավ քաղաքացիներ և ստեղծագործ մարդիկ դառնալու համար։ Դա հնարավոր է միայն համաձայնեցված և հեռանկարային կրթական քաղաքականությամբ (շարունակվում է)։

Պավլոս Մարանտոս

marantosp@gmail.com