Κληρονομικό Δίκαιο 2026: τι αλλάζει από 16 Σεπτεμβρίου

Οι τρεις ημερομηνίες που καθορίζουν ποιο δίκαιο εφαρμόζεται

1. Η ημερομηνία θανάτου. Για θάνατο πριν από τις 16.09.2026, ο βασικός κανόνας είναι το προηγούμενο κληρονομικό καθεστώς, με τις ειδικές εξαιρέσεις του άρθρου 33. Για θάνατο από εκείνη την ημερομηνία, εφαρμόζεται ο κύριος κορμός της μεταρρύθμισης.
2. Η ημερομηνία της διαθήκης ή της ανάκλησής της. Διαθήκη που συντάχθηκε ή ανακλήθηκε πριν από την έναρξη ισχύος δεν ακυρώνεται επειδή άλλαξε ο νόμος. Ως προς τον τύπο και την ικανότητα του διαθέτη, ελέγχεται με το δίκαιο που ίσχυε όταν έγινε η πράξη.
3. Η πορεία της διανομής. Αν η διανομή γίνεται μετά τις 16.09.2026, εφαρμόζονται οι νέες ρυθμίσεις για τη διανομή ακόμη και σε παλαιότερο θάνατο, εκτός αν μέχρι τότε είχε ήδη ασκηθεί αγωγή διανομής.

Τι αλλάζει για θανάτους από 16 Σεπτεμβρίου 2026

Κληρονομικές συμβάσεις αιτία θανάτου

Ο νέος Αστικός Κώδικας επιτρέπει σύμβαση με την οποία ο κληρονομούμενος μπορεί να εγκαταστήσει κληρονόμο, να καταλείψει κληροδοσία ή να οργανώσει άλλη διάταξη αιτία θανάτου. Η πράξη είναι αυστηρά προσωπική, γίνεται με συμβολαιογραφικό έγγραφο και απαιτεί αυτοπρόσωπη παρουσία των συμβαλλομένων. Δεν είναι μια «εύκολη διαθήκη»: οι βασικές διατάξεις της δεν ανακαλούνται μονομερώς, εκτός από τις περιπτώσεις που ορίζει ο νόμος.

Το άρθρο 33 επιτρέπει τη σύναψη τέτοιων συμβάσεων, καθώς και συμβάσεων παραίτησης από κληρονομικό δικαίωμα όσο ζει ο μελλοντικός κληρονομούμενος, από τις 16.09.2026. Πριν υπογραφεί οτιδήποτε χρειάζεται έλεγχος της οικογενειακής κατάστασης, της νόμιμης μοίρας, των χρεών, των δωρεών και της φορολογικής συνέπειας.

Μεγαλύτερη ακρίβεια για τον επιζώντα σύζυγο και την κύρια κατοικία

Στην εξ αδιαθέτου διαδοχή, ο επιζών σύζυγος καλείται μαζί με ένα τέκνο στο ένα τρίτο, με δύο ή περισσότερα τέκνα στο ένα τέταρτο και μαζί με συγγενείς της δεύτερης τάξης στο ένα δεύτερο. Προστίθενται τα οικιακά αντικείμενα που χρησιμοποιούσαν οι σύζυγοι και δικαίωμα αποκλειστικής χρήσης της κύριας κατοικίας για ένα έτος.

Ο νόμος προβλέπει επίσης δυνατότητα να ζητηθεί, αντί της μερίδας πλήρους κυριότητας, επικαρπία σε συγκεκριμένη περιουσία. Η σχετική αίτηση στο δικαστήριο κληρονομίας συνδέεται με σύντομη προθεσμία τεσσάρων μηνών μετά την πάροδο των προθεσμιών του άρθρου 1845. Αυτό δεν είναι αυτόματη επιλογή και απαιτεί υπολογισμό της αξίας και των συνεπειών.

Σύντροφος σε ελεύθερη ένωση: προστασία, όχι πλήρης εξομοίωση

Όταν δεν υπάρχει επιζών σύζυγος, ο σύντροφος σε ελεύθερη ένωση μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να λάβει τα οικιακά αντικείμενα και να χρησιμοποιεί αποκλειστικά την κύρια κατοικία για ένα έτος, εφόσον υπήρχε μόνιμη συμβίωση τα τελευταία τρία χρόνια ή κοινά τέκνα. Αν δεν υπάρχει σύζυγος ούτε συγγενής που καλείται στην κληρονομία, μπορεί να ζητήσει δικαστικά ολόκληρη την κληρονομία μέσα στην προθεσμία αποποίησης.

Η ρύθμιση δεν εξισώνει αυτομάτως κάθε σχέση με γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης. Η διάρκεια και η πραγματικότητα της κοινής ζωής, τα κοινά τέκνα και η απουσία άλλων κληρονόμων πρέπει να αποδειχθούν.

Πρόσωπο που παρείχε ουσιώδη φροντίδα χωρίς αμοιβή

Όποιος παρείχε ουσιώδη προσωπική φροντίδα χωρίς εύλογη αμοιβή για τουλάχιστον έξι μήνες μέσα στα τελευταία τρία χρόνια της ζωής του κληρονομουμένου μπορεί να έχει αξίωση νόμιμης κληροδοσίας. Το ποσό δεν είναι προκαθορισμένο: το δικαστήριο λαμβάνει υπόψη τη διάρκεια, την ένταση και την αξία της φροντίδας, καθώς και την περιουσία. Ο διαθέτης μπορεί να αποκλείσει αυτή την κληροδοσία με διαθήκη.

Η νόμιμη μοίρα γίνεται κυρίως χρηματική αξίωση

Κατιόντες, γονείς και επιζών σύζυγος που θα καλούνταν εξ αδιαθέτου διατηρούν νόμιμη μοίρα ίση με το μισό της εξ αδιαθέτου μερίδας τους. Η βασική μορφή της είναι πλέον χρηματική αξίωση κατά του κληρονόμου και όχι αυτοδίκαιη συγκυριότητα πάνω σε κάθε στοιχείο της κληρονομίας. Το δικαστήριο μπορεί, όταν συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις, να επιδικάσει αυτούσιο περιουσιακό στοιχείο.

Η αξίωση παραγράφεται σε δύο χρόνια, που αρχίζουν μετά το τέλος του έτους κατά το οποίο ο μεριδούχος έμαθε τα κρίσιμα γεγονότα, και πάντως σε είκοσι χρόνια από τον θάνατο. Ο υπολογισμός παραμένει σύνθετος, επειδή μπορεί να συνυπολογίζονται δωρεές και παροχές εν ζωή.

Χρέη: χωρισμός της κληρονομίας από την ατομική περιουσία, με εξαιρέσεις

Για το νέο καθεστώς, ο κληρονόμος καταρχήν δεν ευθύνεται με την ατομική του περιουσία για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας. Μπορεί όμως να δημιουργηθεί προσωπική ευθύνη αν δηλώσει ελεύθερη διαχείριση και διάθεση ή αν ενεργήσει χωρίς τις απαιτούμενες άδειες, μειώσει υπαίτια την κληρονομιαία περιουσία ή συντρέξει άλλη περίπτωση του άρθρου 1895. Όποιος έχει έννομο συμφέρον μπορεί να ζητήσει δικαστική εκκαθάριση.

Άρα το πρακτικό συμπέρασμα δεν είναι «τα χρέη εξαφανίστηκαν». Είναι ότι αλλάζει ο μηχανισμός ευθύνης και η διαχείριση πρέπει να είναι τεκμηριωμένη. Πριν από πώληση, ανάληψη χρημάτων, συμψηφισμό ή διανομή χρειάζεται απογραφή ενεργητικού και παθητικού.

Τι ισχύει για τις διαθήκες που είχαν ήδη συνταχθεί

Μια παλαιά διαθήκη δεν γίνεται άκυρη μόνο επειδή τέθηκε σε ισχύ ο ν. 5303/2026. Το άρθρο 33 διατηρεί το προηγούμενο δίκαιο ως προς τον τύπο και την ικανότητα για διαθήκες που συντάχθηκαν ή ανακλήθηκαν πριν από την έναρξη ισχύος. Το ίδιο ισχύει για παλαιότερη ανιούσα διανομή.

Παράλληλα, ειδικές προτάσεις του νέου άρθρου 1763 για την ιδιόγραφη διαθήκη εφαρμόζονται από τη δημοσίευση του νόμου και σε διαθήκες που δεν είχαν ακόμη δημοσιευθεί. Ιδιόγραφη διαθήκη που δεν είχε κατατεθεί μπορεί, ανάλογα με το ποιοι τιμώνται και πότε δημοσιεύεται, να χρειάζεται κήρυξη ως κυρία. Δεν υπάρχει ασφαλής γενικός κανόνας «όλες οι παλιές διαθήκες ισχύουν όπως είναι» ή «όλες χρειάζονται ξανά σύνταξη». Χρειάζεται έλεγχος του συγκεκριμένου εγγράφου.

Αποποίηση, αποδοχή και προθεσμίες

Η βασική προθεσμία αποποίησης παραμένει τέσσερις μήνες. Γίνεται ένα έτος όταν ο κληρονομούμενος είχε την τελευταία κατοικία του στο εξωτερικό ή ο κληρονόμος έμαθε την επαγωγή ενώ διέμενε στο εξωτερικό. Για διαδοχή από διαθήκη η προθεσμία δεν αρχίζει πριν από τη δημοσίευσή της. Η έναρξη της προθεσμίας εξαρτάται από πραγματική γνώση της επαγωγής και του λόγου της, γι' αυτό δεν πρέπει να υπολογίζεται πρόχειρα.

Η απογραφή, τα έξοδα κηδείας και οι πράξεις για τη δημοσίευση διαθήκης δεν σημαίνουν από μόνες τους αποδοχή. Αντίθετα, πράξεις διάθεσης ή συμπεριφορά που προϋποθέτει ιδιότητα κληρονόμου μπορεί να έχουν σοβαρές συνέπειες. Για ανήλικο ή πρόσωπο υπό δικαστική συμπαράσταση απαιτείται ιδιαίτερη διαδικαστική προσοχή.

Οι βασικές μεταβατικές παγίδες του άρθρου 33

• Η διανομή μετά τις 16.09.2026 ακολουθεί τους νέους κανόνες, ακόμη και για παλαιότερο θάνατο, αν δεν είχε ήδη ασκηθεί αγωγή διανομής.
• Ο εκτελεστής διαθήκης σε παλαιότερη κληρονομία παραμένει καταρχήν στο προηγούμενο καθεστώς, με ειδική εφαρμογή του νέου άρθρου 1989 από τις 16.09.2026 όταν του έχει ανατεθεί διαχείριση.
• Για ορισμένες παλαιές κληρονομίες προβλέφθηκε ειδική εξάμηνη δυνατότητα αίτησης για διορισμό απογραφέα από τη δημοσίευση του νόμου, μόνο αν πληρούνται σωρευτικά οι όροι της μεταβατικής διάταξης.
• Οι καταργήσεις του άρθρου 34 ενεργοποιούνται από τις 16.09.2026 και δεν πρέπει να εφαρμόζονται αναδρομικά χωρίς ειδικό έλεγχο.

Πρακτικός έλεγχος πριν κάνετε οποιαδήποτε κίνηση

1. Καταγράψτε ακριβή ημερομηνία θανάτου, τελευταία κατοικία και ημερομηνία γνώσης της κληρονομικής κλήσης.
2. Εντοπίστε κάθε διαθήκη, συμβολαιογραφική πράξη, δωρεά, γονική παροχή, σύμφωνο συμβίωσης και οικογενειακή συμφωνία.
3. Ζητήστε εικόνα ακινήτων, τραπεζών, επιχειρήσεων, οφειλών, εγγυήσεων, εκκρεμών δικών και φορολογικών υποχρεώσεων.
4. Μην πουλήσετε, αναλάβετε ή διανείμετε περιουσία πριν ελεγχθεί αν η πράξη επηρεάζει την αποποίηση ή την προσωπική ευθύνη.
5. Ελέγξτε ποιοι είναι σύζυγος, τέκνα, γονείς, σύντροφος, πρόσωπο που παρείχε φροντίδα και τυχόν δικαιούχοι νόμιμης μοίρας.
6. Κρατήστε αποδεικτικά για φροντίδα, κοινή κατοικία, κοινά τέκνα, έξοδα και χρονική ακολουθία ενεργειών.

Συχνές ερωτήσεις

Ο συγγενής πέθανε τον Ιούνιο 2026. Εφαρμόζεται όλος ο νέος νόμος;

Όχι αυτομάτως. Ο κύριος κορμός των Μερών Α, Β και Γ συνδέεται με θανάτους από 16.09.2026. Ορισμένες διατάξεις ισχύουν από τη δημοσίευση και άλλες μεταβατικές ρυθμίσεις μπορεί να επηρεάζουν διανομή, διαθήκη ή εκκαθάριση.

Πρέπει να ξαναγράψω διαθήκη που έκανα πριν από τις 16 Σεπτεμβρίου;

Όχι μόνο λόγω της αλλαγής του νόμου. Πρέπει όμως να ελεγχθεί αν παραμένει κατάλληλη για τη σημερινή περιουσία, την οικογένεια, τη νόμιμη μοίρα και τις νέες επιλογές. Μια επανεξέταση δεν ισοδυναμεί με υποχρεωτική ανάκληση.

Ο επιζών σύντροφος χωρίς γάμο γίνεται αυτομάτως κληρονόμος;

Όχι. Ο νόμος προβλέπει συγκεκριμένη προστασία και, μόνο σε ειδικές προϋποθέσεις, δικαστική δυνατότητα για ολόκληρη την κληρονομία όταν δεν υπάρχουν σύζυγος ή συγγενείς που καλούνται.

Με τον νέο νόμο ο κληρονόμος δεν κινδυνεύει ποτέ από χρέη;

Όχι. Υπάρχει καταρχήν χωρισμός από την ατομική περιουσία, αλλά η συμπεριφορά του κληρονόμου, η ελεύθερη διαχείριση, μη επιτρεπόμενες πράξεις και η υπαίτια μείωση της κληρονομίας μπορούν να δημιουργήσουν προσωπική ευθύνη.