Αρχειακό σημείωμα: Το κείμενο προέρχεται από το παλιό αρχείο των Νομικών Επιλέκτων και διατηρείται με επιμέλεια για ιστορική και ενημερωτική ανάγνωση.

Σήμερα όλοι ανεξαιρέτως έχουν να πουν κάτι για την κρίση που ενέσκηψε όχι τυχαία και μας ταλανίζει με άγνωστες συνέπειες και επακόλουθα. Άλλος λιγότερο, άλλος περισσότερο καταπιάνονται με αυτό το πολύπλοκο πολυσυζητημένο πλην δυσπρόσιτο θέμα. Μην ξεχνάμε ότι ζούμε στην Ελλάδα, που είναι γεμάτη από ειδικούς κάθε είδους και επιστήμης και μιλάνε όλοι σε πρώτο πρόσωπο: “Εμένα θα μου πεις, …Εγώ, …Εγώ…”. Στα Νομικά–Επίλεκτα,στο πολυπολιτισμικό σούπερ μάρκετ, άλλως στον πνευματικό πολυχώρο σύγχρονου προβληματισμού και ανυποχώρητης αντίστασης, μπορεί κανείς να βρει ό,τι επιθυμεί. Υπάρχουν συνταγές και προτάσεις για σπάνιες ποικιλίες γεύσεων (κέικ, βραστό, σαλάτες, ούζα και μακαρονάδες με φόντο τις καλοκαιρινές διακοπές). Η γνώση, κατ’ αναλογία με τον έρωτα, περνάει από το στομάχι! Ιδέες, απόψεις, κρίσεις και γνώμες συνυπάρχουν. Γονιμοποιούνται και μεταλλάσσονται σε εποικοδομητικό διάλογο. Η αυστηρά επιλεγμένη και προσφυώς σχολιασμένη νομολογία ενημερώνει, προβληματίζει και κατατείνει να ικανοποιήσει πλήρως το περί δικαίου αίσθημα. Το πλουσιότατο menu βρίθει από ενδιαφέροντα κοινωνικά, πολιτικά και οικονομικά άρθρα που διαφωτίζουν και ενημερώνουν τον τυχερό επισκέπτη. Τα δοκίμια και η σάτιρα τέρπουν τον πεισματάρη περιηγητή του διαδικτύου. Κοντολογίς έχει από όλα ο μπαξές! Όσοι πιστοί προσέλθετε! Αυτά τα διαπιστώνει ο μέσος αναγνώστης prima vista και δεν κολλάει εδώ η παροιμία “όποιος δεν παινέψει το σπίτι του πέφτει και τον πλακώνει”! Η αλήθεια είναι ότι πρόκειται για μια ρηξικέλευθη ελπιδοφόρα και ανατρεπτική προσπάθεια που θα πετύχει, βρέξει - χιονίσει, κόντρα στην κρίση. Στα Νομικά-Επίλεκτα έχω παρακολουθήσει τον παρατεταμένο, ουσιαστικό και γόνιμο διάλογο σχετικά με την οικονομική κρίση, τα αίτια που την προκαλούν, τις συνέπειες και τα μέσα θεραπείας της. Δεν είμαι ειδικός για να κατανοήσω πλήρως τη δομή και το πλέγμα της ανεξέλεγκτης αυτής κατάστασης που απειλεί πλέον σοβαρά το μέλλον αυτού του τόπου. Επειδή είναι πλέον ή βέβαιο ότι θα διαφωνήσουμε για τα αιτία που προκαλούν την κρίση και, το κυριότερο, θ’ αργήσουμε να καταλήξουμε σε ασφαλή συμπεράσματα, καλό θα ήταν να δούμε μέχρι τότε τι κάνουμε. Ο Αδαμάντιος Κοραής έλεγε ότι πρέπει πρώτα να μορφώσουμε τους Έλληνες και μετά να τους ελευθερώσουμε. Φρονώ ότι πρόταση ήταν ορθή, αλλά ανεδαφική και ανεφάρμοστη. Θα ήθελα να διατυπώσω κάποιες ενστάσεις (ελαφρυντικά) σχετικά με τη σχέση λαού και εξουσίας προκείμενου να διευκολυνθεί ο επιμερισμός των ευθυνών ενός εκάστου από τον Δικαστή του μέλλοντος. Αρχίζω με τις σκέψεις των αρχαίων Ελλήνων με αναμφίβολη διαχρονική αλήθεια και εγκυρότητα: «Πονάω που βλέπω όλα να σαπίζουν σ’ αυτόν τον τόπο. Στην εξουσία πάντοτε οι φαύλοι. Κι αν φανεί κάποιος μια μέρα έντιμος, σε δέκα μέρες σκαρτεύει. Φέρνεις άλλον, βγαίνει χειρότερος» [Αριστοφάνης, Εκκλησιάζουσες, στίχος 174 – 179]. «Από τη διεφθαρμένη εξουσία μολύνονται και έντιμοι πολίτες και ακολουθούν το παράδειγμά τους»[ Ευριπίδης, απ. 64,2]. «Το ήθος όλων των πολιτών γίνεται όμοιο με το ήθος των κυβερνώντων»[Ισοκράτης προς Νικοκλέα, 31]. «Γομάρια είναι οι Έλληνες, αυτήνοι τάχουν φτιασμένα τα σαμάρια και τους σαμαρώνουν» [Μακρυγιάννης, Απομνημονεύματα, τ. β΄, σελ. 173]. Διαφωνώ επίσης με την εκτίμηση ότι οι Έλληνες μόνο τρώγονταν μεταξύ τους και δεν πολέμησαν για την πατρίδα τους. Ας αρκεστούμε μόνο στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και ας συγκρίνουμε τους Έλληνες του ΟΧΙ στην Αλβανία και μετά πίσω από το οχυρό του Ρούπελ με τους Γάλλους πίσω από τη γραμμή Μαζινώ. Και μετά να πάμε στην αντίσταση. Η διαφορά είναι καταφανώς υπέρ των Ελλήνων που κατά τον μετέπειτα διώκτη μας (σερ Ουίνστον Τσώρτσιλ) “οι ήρωες πολεμούν όπως οι Έλληνες”. Όταν το έλεγε, το πίστευε, όπως πίστευε ότι τους Έλληνες μπορείς να τους καθυποτάξεις μόνο εάν τους εμπλέξεις σε εμφύλιο σπαραγμό. Ακόμη σημειώνω ότι δεν είναι αλήθεια ότι γνωρίσαμε σοσιαλισμό στην Ελλάδα. Η αλήθεια είναι ότι ποτέ δεν γνωρίσαμε Σοσιαλισμό στην Ελλάδα γιατί το κόμμα που κυβερνά τόσα χρόνια υπήρξε μία μεγάλη μπλόφα (“κόλπο γκρόσο”) .Υπήρξε ο Δούρειος Ίππος του Καπιταλισμού. Παρά τις προεκλογικές φανφάρες του αλήστου μνήμης ιδρυτή του “σοσιαλιστικού κινήματος” (ο οποίος δημαγωγικά, αλλά με άμεσο δόλο, έλεγε στην πλατειά Συντάγματος: “Στις 18 σοσιαλισμό”!) σήμερα βρισκόμαστε στα πρόθυρα της χρεοκοπίας και ο ψευδεπίγραφος σοσιαλισμός του μεγάλου λαοπλάνου ήταν “όνειρο απατηλό”. Όπως στρώσεις θα κοιμηθείς που λέει ο λαός. Θαρρώ πως βρισκόμαστε τότε στο μοιραίο 1981! Η συνεχεία είχε μεγάλο πολιτικό, κοινωνικό και κυρίως οικονομικό κόστος που το πληρώνουμε εις το διηνεκές. Σημειώνω ενδεικτικά: Το ΠΑΣΟΚ παρέλαβε από τη Νέα Δημοκρατία του Κ. Καραμανλή, το 1981, δημόσιο χρέος 26.5 % του ΑΕΠ. Το 1989, ύστερα από δύο τετραετίες διακυβέρνησης από το ΠΑΣΟΚ, το δημόσιο χρέος εκτινάχθηκε στο 64.2%. Ποτέ ο φωτισμένος ιδρυτής του κινήματος δεν αισθάνθηκε την ηθική υποχρέωση να ενημερώσει τον εμπαιζόμενο ως κυρίαρχο ελληνικό λαό (τα παράπονα τα διατυπώνει ο Κ. Μπέης στην “Ελευθεροτυπία” της 07.09.2011. Εάν ο αξιότιμος καθηγητής παραπλανήθηκε ή αποπλανήθηκε -ας διαλέξει- γιατί γυρεύουμε τα ρέστα από το πόπολο;). Αντιθέτως, ο μεγάλος αρχηγός δημαγωγούσε ξεδιάντροπα. Και τι δεν είπε ο αδίστακτος. Μίλησε για χάος και καμένη γη. Χρονοντούλαπα, περήφανα νιάτα, τιμημένα γηρατειά και πολλά άλλα φληναφήματα και πομφόλυγες που φλόμωσαν τον τόπο και, το χειρότερο, μόλυναν τον κοινωνικό ιστό. Στον ίδιο αποδίδεται και η θεσμοποίηση του ρουσφετιού, θεμέλιου λίθου της ανικανότητας και της αναξιοκρατίας. Την αλήθεια τη γνώριζε άριστα. Αλλά, σε κάθε περίπτωση, όφειλε να τη γνωρίζει. Πρόκειται για άμεσο δόλο. Θα ήθελα ακόμη να συμπληρώσω ότι ο διάλογος περί της κρίσης θα ήταν περισσότερο αντικειμενικός εάν συμμετείχαν σε αυτόν και άτομα που έχουν πληγεί άμεσα από αυτήν. Εννοώ τους άνεργους αυτούς που δεν έχουν ρεύμα, όσους έχουν ρυθμίσει ΟΤΕ και ΔΕΗ ή χρωστάνε ενοίκια και κινδυνεύουν να βρεθούν στον δρόμο. Όλους γενικώς τους νεόπτωχους που αυξάνονται καθημερινά. Πιθανόν η συμμετοχή τους να μας διαφώτιζε περισσότερο για το στίγμα και το μέγεθος της κρίσης και πιθανόν να μας προφύλασσε από υπερβολές του τύπου “πεινά ο λαός. Γατί δεν τρώει παντεσπάνι!” Αποτελεί κοινό γεωμετρικό τόπο: Όταν είμαι άνεργος και δεν έχω να φάω από τη μια, δεν είναι σίγουρο πως και το δικό σου φαγητό είναι ασφαλές και, από την άλλη, θα παλέψω με νύχια και με δόντια για να επιβιώσω. Δεν θ’ ασχοληθώ τώρα με τα προτερήματα ή τα ελαττώματα της φυλής μου στα οποία μέχρις ενός σημείου οφείλεται η κρίση. Ίσως μετά τη γνωριμία με αυτούς που υποφέρουν ν’ ανακαλύπταμε και την πραγματική κοινωνική διάσταση του φαινομένου. Πιθανόν να συναπαντούσαμε την αλληλεγγύη, αγαθό εν ανεπαρκεία στη χώρα μας. Ακόμη δεν θα μας κακόπεφτε ν’ αντλούσαμε διδάγματα από τη μεγάλη, την τραγική περιπέτεια των ανθρακωρύχων της Χιλής. Πάντως, ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα, στόχος μου είναι με ποιο τρόπο και με ποια μέσα, από τούτο εδώ το βήμα, θα συμβάλλουμε στην κατανόηση και στην ανάπτυξη της αλληλεγγύης ως κυματοθραύστη της φουρτούνας που ξεπελάγισε. Πώς θα μάθουμε ν’ απλώνουμε το χέρι στον διπλανό μας όχι μόνο από ανάγκη. Όπως γράφει με λόγο γνώσης σε άρθρο του στην “Ελευθεροτυπία” (την Πέμπτη, 25 Αυγούστου 2011 ) ο γνωστός για το ήθος και την αξιοπρέπειά του καθηγητής Μανώλης Δρετάκης: «Βουλιάζει συνεχώς την πραγματική οικονομία η πολιτική που επιβάλλει η τρόικα στη χώρα μας». Θα παραθέσω αυτούσιο το μεγαλύτερο μέρος του άρθρου του για να γίνει απολύτως κατανοητό ότι “οι καιροί ου μενετοί”. Δηλαδή κάτι πρέπει να κάνουμε ακόμη και αν αυτό λέγεται ψυχολογική προετοιμασία ή πρώτη επαφή, πριν καταλήξουμε, φιλοσοφώντας μετ’ ευτελείας, αν “είναι στραβός ο γιαλός ή στραβά αρμενίζουμε”. “Άνθρακες ο θησαυρός”, τα αποτελέσματα της πολυαναμενόμενης συνάντησης Μέρκελ - Σαρκοζί στο Παρίσι, στις 16 Αυγούστου. Αντί να δει κατάματα το ευρωπαϊκό πρόβλημα χρέους και να λάβει γενναίες αποφάσεις, το γαλλογερμανικό διευθυντήριο, όχι μόνον επέμεινε στην ακολουθούμενη σκληρή πολιτική, αλλά αποφάσισε για τους άλλους, χωρίς τους άλλους, να τους επιβάλλει -απαιτώντας μάλιστα ανάλογη αναθεώρηση των Συνταγμάτων τους- την καθιέρωση ισοσκελισμένων προϋπολογισμών. Η απόφαση αυτή αποτελεί οικονομικό παραλογισμό, δεδομένου ότι παραβλέπει τις κυκλικές διακυμάνσεις της παγκόσμιας οικονομίας και τις επιπτώσεις σ’ αυτήν των διαφόρων εξωγενών παραγόντων και, κυρίως, τις διαφορετικές δομές των οικονομιών των κρατών - μελών και τις διαφορές στις φάσεις του οικονομικού κύκλου που περνά η καθεμιά απ’ αυτές. Μ’ άλλα λόγια, στον “ζουρλομανδύα” του ευρώ θέλουν να προσθέσουν και τον “ζουρλομανδύα” των ισοσκελισμένων εθνικών προϋπολογισμών. Στη συνέχεια ο αρθρογράφος παραθέτει αναλυτικό πίνακα που καταδεικνύει ανάγλυφα τη μείωση του ΑΕΠ της Ελλάδας. Η μείωση αυτή, σύμφωνα με την Eurostat, σε σταθερές τιμές το πρώτο τρίμηνο του 2011 σε σχέση με το αντίστοιχο του 2010, είναι 5,5% Στη εκτίμηση αυτή καταλήγει και η Ελληνική Στατιστική Αρχή. Δεν απαιτείται ιδιαίτερη αντίληψη και οικονομικές γνώσεις για να καταλάβει κανείς ότι “πάμε κατά διάβολου”. Η σοβαρή αυτή μείωση του ΑΕΠ δεν αφήνει περιθώρια για εφησυχασμό. Λίγα λόγια για τον Μανώλη Δρετάκη. Ο Μ. Δρετάκης, όπως είναι γνωστό, διαφώνησε κάποτε με την ακολουθούμενη αλλοπρόσαλλη πολιτική του κυβερνώντος κόμματος. Τότε τελούσε υπό την αρχηγία του παντοδύναμου ιδρυτή του πατέρα του σημερινού πρωθυπουργού ο οποίος επαξίως κατέκτησε τον τίτλο του ολίγιστου. Το κυριότερο είναι ότι ο κ. καθηγητής δεν διαφώνησε απλώς αλλά παραιτήθηκε από τη βουλευτική του ιδιότητα και αρνήθηκε μετά βδελυγμίας να πάρει τη βουλευτική αποζημίωση. Κατά το κοινώς λεγόμενο, “τα βρόντηξε” στον αδιαφιλονίκητο αρχηγό σε εποχές που έπρεπε να το λέει η καρδιά σου, όταν οι άλλοι τον προσκυνούσαν γονυπετώς, όπως οι Μουσουλμάνοι. Θέλει αρετή και τόλμη… Σήμερα οι “ανάδελφοί” του όχι μόνο δεν παραιτούνται αλλά ζητούν και αναδρομικά [βλ Μίκης Θεοδωράκης: Υπέργηρος ηγέτης των αγανακτισμένων που θα τους οδηγήσει στη νίκη με Mercedesτελευταίο μοντέλο. Αλήθεια, πότε χορταίνει ο άνθρωπος τη δόξα;]. Από τότε δεν θυμάμαι άλλο τέτοιο παράδειγμα. Έχω σχηματίσει την εντύπωση ότι οι λεγόμενοι αντιπρόσωποι του λαού, προκειμένου να κρατήσουν το έδρανο, είναι ικανοί να φορέσουν και σκοτσέζικη φούστα! Συνεχίζει λοιπόν ο κ. καθηγητής: Ο φαύλος αυτός κύκλος ύφεσης - ανεργίας - χρέους είναι η συνέπεια των άγριων περικοπών στους μισθούς, στις συντάξεις και στα επιδόματα καθώς και στις δημόσιες επενδύσεις από τη μια μεριά και της συνεχούς αύξησης των άμεσων και, περισσότερο, των έμμεσων φόρων που επιβλήθηκαν με βάση τα Μνημόνια που υπέγραψε η κυβέρνηση. Δυστυχώς, τα μέτρα που ψηφίστηκαν και ψηφίζονται και θα αρχίσουν να εφαρμόζονται από τον ερχόμενο μήνα και εκείνα που θα προβλέπονται στο νέο Μνημόνιο που θα υπογράψει η κυβέρνηση για να πάρει το δεύτερο πακέτο στήριξης, θα έχουν τις ίδιες συνέπειες στην πραγματική οικονομία. Τα ερωτήματα, όμως, που γεννιούνται είναι: Μέχρι πότε ο λαός θα μπορέσει να αντέξει τη συνεχή υποβάθμιση του βιοτικού επιπέδου του και τα σοβαρά προβλήματα που προκαλεί η υποβάθμιση αυτή, ιδιαίτερα στους ανέργους, στους χαμηλοσυνταξιούχους και χαμηλόμισθους και στους μετανάστες; Αναλογίζονται, τόσο η κυβέρνηση όσο και η τρόικα, τι θα σημάνει η εξάντληση της αντοχής αυτής; Μπορεί κανείς να αποκλείσει κοινωνικές εκρήξεις ανάλογες με εκείνες που συμβαίνουν σε πολλές άλλες χώρες; Δυστυχώς, αυτά τα ερωτήματα δεν απασχόλησαν το δίδυμο Μέρκελ – Σαρκοζί στην πρόσφατη συνάντησή τους [Μανώλης Δρεττάκης, πρώην αντιπρόεδρος της βουλής, υπουργός και καθηγητής της ΑΣΟΕΕ]. Ο κ. καθηγητής φοβάται ότι θα έλθει κύμα εκρήξεων. Οι φόβοι του είναι βάσιμοι και αληθινοί. Ο θυμός και η εξέγερση μας προστατεύουν από την κατάθλιψη (βλ ανάλυση παρακάτω). Την ύφεση στην πραγματική οικονομία τη βιώνουμε κάθε μέρα. Δεν γνωρίζω αν σε κάποιον από τούς φίλους που παρακολουθούν τα Νομικά–Επίλεκτα έχει διακοπεί το ηλεκτρικό ρεύμα, πόσοι έχουν ρυθμίσει σε δόσεις τους απλήρωτους λογαριασμούς κοινής ωφέλειας. Δεν μιλάω για πιστωτικές κάρτες. Με την ταχύτητα που εξελίσσονται τα πράγματα με τη συρρίκνωση των εισοδημάτων, ο αριθμός των νεόπτωχων θα αυξάνεται και που θα φθάσουμε; Κανείς δεν γνωρίζει που. Θα φθάσουμε, άραγε, στο “ ο σώζων εαυτόν σωθήτω”; Ένα είναι γεγονός , ότι η ψυχολογία και το ηθικό του κόσμου είναι σε ελεύθερη πτώση… Που θα φθάσει η πτώση; Ίσως βοηθήσει ένα κείμενο που έπεσε τυχαία στα χέρια μου. Το κείμενο που ακολουθεί πραγματεύεται τις ψυχικές επιπτώσεις εξ αιτίας της οικονομικής κρίσης. Δεν γνωρίζω τον συντάκτη. Η μελέτη των ψυχικών επιπτώσεων από την οικονομική κρίση άρχισε αρκετά χρόνια πριν, όταν οι οικονομικές δυσκολίες έγιναν εμφανείς σε χώρες όπως οι ΗΠΑ. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, από τον Δεκέμβριο του 2007 έως και τον Σεπτέμβριο του 2009, παρουσιάστηκε μεγάλη αύξηση της ανεργίας και σε αυτό το χρονικό διάστημα χάθηκαν 6,7 εκατομμύρια θέσεις εργασίας. Οι ψυχικές συνέπειες της κρίσης είναι εύκολο να προβλεφθούν αφού η επιστήμη ήδη γνωρίζει τις συνέπειες: 1. Μιας σημαντικής απώλειας στη ζωή ενός ανθρώπου, όπως ένας θάνατος αγαπημένου προσώπου ή ένα διαζύγιο. Η οικονομική κρίση ως φαινόμενο αποτελεί απώλεια γιατί συνιστά απώλεια της σιγουριάς και της ασφάλειας εφόσον όλα αλλάζουν και είναι ρευστά. 2. Του χρόνιου stress. Η κρίση επίσης πληροί όλες τις προϋποθέσεις ώστε να χαρακτηριστεί χρόνιο στρες. 3. Της ανεργίας, η οποία αναμένεται ότι θα αυξηθεί. Οι ψυχικές συνέπειες της απώλειας, του χρόνιου στρες και της ανεργίας είναι παρόμοιες και χαρακτηρίζονται από έντονα συναισθήματα άγχους, ανασφάλεια, νευρικότητα και εκνευρισμό, θυμό, ανησυχία, συναισθήματα ενοχής και αύξηση της χρήσης ουσιών όπως το αλκοόλ, δυσκολία συγκέντρωσης, αποδιοργάνωση, αύξηση της βίας και της εγκληματικότητας και ακόμη, σε κάποιες περιπτώσεις, αύξηση των αυτοκτονιών. Αυτά τα αρνητικά συναισθήματα και οι δυσλειτουργικές συμπεριφορές είναι πιθανές συνέπειες και αναμενόμενες όσον αφορά σε άτομα ή μονάδες. Όμως, επειδή η κρίση είναι ένα κοινωνικό φαινόμενο, μπορεί κάποιος να προβλέψει και συνέπειες σε επίπεδο ομάδων, μικρών ή μεγάλων, όπως π.χ. συνέπειες στην οικογένεια, στον χώρο εργασίας και σε ευρύτερες κοινωνικές ομάδες. Η ελληνική ιδιαιτερότητα. Φυσικά, όλες αυτές οι προαναφερόμενες ψυχικές επιπτώσεις διαφοροποιούνται από άτομο σε άτομο και από κουλτούρα σε κουλτούρα. Η οικονομική κρίση -όπως τη βιώνουμε στην Ελλάδα- συνδυάζει τους τρεις παράγοντες που αναφέρθηκαν, δηλαδή την απώλεια της σιγουριάς, την ύπαρξη του χρόνιου στρες λόγω της δυσλειτουργίας του κράτους και την αναμενόμενη αύξηση της ανεργίας, αλλά συμπεριλαμβάνει και ακόμη έναν παράγοντα. Είναι η απάντηση στο ερώτημα «τι συνέβαλε σε αυτή την κρίση, ώστε η Ελλάδα να φτάσει στα πρόθυρα της χρεοκοπίας και δυστυχώς να μην είναι ακόμη καθόλου βέβαιο ότι την έχει αποφύγει;» Ο πρόσθετος αυτός παράγοντας, τόσο εμφανής στην Ελλάδα, είναι η εκτεταμένη διαφθορά σε διάφορα κοινωνικά στρώματα, όπως οι πολιτικοί, η δημόσια διοίκηση κ.ά. Αυτό, σε συνδυασμό με μέτρα όπως οι περικοπές μισθών, τα οποία δεν είναι, σύμφωνα με αρκετούς ειδικούς, καθόλου βέβαιο ότι θα βοηθήσουν τη χώρα πραγματικά και μακροπρόθεσμα, αιτιολογεί την αντίδραση του θυμού ή ακόμη και της οργής που ήδη είναι ορατή και μάλλον γενικεύεται με ταχύτητα. Φαίνεται μάλιστα ότι στην Ελλάδα, τουλάχιστον μέχρι τώρα, τα συναισθήματα του θυμού και της αγανάκτησης κυριαρχούν. Ο σύμμαχός μας. Προφανώς δεν είναι στόχος αυτού του άρθρου να αναλύσει την ίδια την κρίση και τι συνέβαλε σε αυτήν. Το ερώτημα που καλούμαστε να απαντήσουμε και μάλιστα επιτακτικά είναι: “Και τώρα, τι κάνουμε;” Τι μπορεί να κάνει το άτομο για να μειώσει τις αρνητικές ψυχικές συνέπειες; Τι μπορούμε να κάνουμε ομαδικά; Φαίνεται ότι είναι αναγκαίο να κινηθούμε σε ατομικό και σε ομαδικό επίπεδο, εφόσον το φαινόμενο είναι κατ’ εξοχήν κοινωνικό, αλλά έχει και σημαντικές επιπτώσεις στο άτομο. “Τι πρέπει να κάνουμε”, λοιπόν; Αυτή την εποχή υπάρχει ένας σύμμαχος που πρέπει να τον εκμεταλλευθούμε άμεσα. Ο σύμμαχος αυτός είναι ο θυμός. Ο θυμός ως συναίσθημα είναι ενέργεια που κατ’ εξοχήν οδηγεί σε δράση, σε αντίθεση με την κατάθλιψη ή το άγχος, που μπορεί να οδηγήσουν και σε παραλυσία. Όσο, λοιπόν, υπάρχει ο θυμός, μπορεί κανείς να τον χρησιμοποιήσει για να δράσει σε ατομικό και σε συλλογικό επίπεδο. Παράλληλα, φαίνεται ότι οι Έλληνες, διαχρονικά, λειτουργούν καλύτερα κάτω από πίεση και ενώνονται όταν αντιμετωπίζουν ένα κοινό εχθρό. Άρα θα πρέπει να ενωθούν απέναντι στον κοινό εχθρό που κατ’ αρχάς είναι η οικονομική κρίση. Η οικονομία μας είναι ο εχθρός, είναι το πρόβλημα που πρέπει να λυθεί και μάλλον πρέπει να το λύσουμε εμείς οι ίδιοι. Μια τέτοια στάση θα βοηθούσε. Φυσικά, εδώ δεν υπονοείται καθόλου ότι ταυτόχρονα δεν πρέπει να αποδοθεί δικαιοσύνη, ότι δεν πρέπει να επιστραφούν τα οφειλόμενα και ότι δεν πρέπει να υπάρχουν διεκδικήσεις. Οπωσδήποτε ναι, αλλά ταυτόχρονα, ο καθένας χωριστά πρέπει ν’ αναλάβει τώρα, όχι αύριο, την προσωπική του μάχη σε συνεργασία με όλους τους άλλους. Νομίζω πως το άρθρο είναι αρκετά κατατοπιστικό και συντάσσομαι με το συμπέρασμα του ανώνυμου αρθρογράφου. Όταν το διάβασα, το συνδύασα αμέσως με την κατάθλιψη που με γυροφέρνει και είπα να το μοιραστώ και με άλλους, ανοίγοντας γραμμή επικοινωνίας και άμυνας. Αποφάσισα να το συνδέσω με τα συμπτώματα της κατάθλιψης με την εδραία πεποίθηση ότι συμβάλλω στη γνώση των όσων μας συμβαίνουν και μας απειλούν. Ας γνωρίσουμε τα συμπτώματα της κατάθλιψης όπως τα περιγράφει η ψυχολόγος κ. Νόρα Κοντοστεργίου. Η ασθένεια της εποχής μας. Ο άνθρωπος από τη φύση του αρέσκεται σε μια καθημερινότητα που του εξασφαλίζει τη σταθερότητα και την ασφάλεια. Όταν αυτές διαταράσσονται, τότε είναι πιθανό να νοσήσει και ν’ αναπτύξει συμπεριφορές και συναισθήματα που δεν μπορεί να διαχειριστεί και να ελέγχει. Η κατάθλιψη σίγουρα έρχεται πρώτη στην κατάταξη των ψυχικών διαταραχών. Είναι ο τρόπος μέσα από τον οποίο οι σημερινοί άνθρωποι καταρρέουν, αφού τους είναι αβάσταχτο να ανταπεξέλθουν σε μια πληθώρα απαιτήσεων που τους πιέζουν και τους συνθλίβουν. Η καταθλιπτική διαταραχή έχει κυριαρχήσει και καταβάλει τον άνθρωπο της σημερινής εποχής, γιατί είναι πιο ευάλωτος από ποτέ και πιο αποπροσανατολισμένος απ’ όσο έχει υπάρξει στο παρελθόν. Οι ραγδαίοι ρυθμοί εξέλιξης, ανάπτυξης και ανακατατάξεων, δεν επιτρέπουν, ειδικά στον άνθρωπο των δυτικών κοινωνιών, ν’ αναπτύξει τους κατάλληλους μηχανισμούς άμυνας με αποτέλεσμα να κατακλύζεται από καταστάσεις που τον κάνουν να αισθάνεται ανήμπορος, ανασφαλής, ένοχος, ανίκανος και φοβισμένος. Αυτές οι αλυσιδωτές αντιδράσεις, τα πολλαπλά σοκ που υφίσταται, τον αφήνουν με μια αίσθηση ματαιότητας και σε κατάσταση αδράνειας. Η θλίψη του ατόμου για την αδυναμία του να ορίσει την εξέλιξή του είναι τεραστίων διαστάσεων. Όταν το άτομο προσπαθεί να ακουμπήσει σε ένα στέρεο έδαφος, να στηριχθεί στα εφόδιά του και να χρησιμοποιήσει τις δυνατότητές του και αντί αυτού αντιμετωπίζει έναν παραλογισμό και μια ακατανόητη για εκείνο κοινωνία που το ακυρώνει και το εκμηδενίζει, τότε ξεκινάει ο κλονισμός του. Η σημερινή κατάσταση παγκοσμίως, έχει εντείνει ακριβώς αυτήν την αίσθηση κατάρρευσης σε οικονομικό, πολιτικό, ηθικό, πολιτιστικό και πνευματικό επίπεδο. Η ανθρώπινη ύπαρξη εκμηδενίζεται, παραγκωνίζεται και αυτό που φαίνεται να προωθείται είναι μια κατάσταση που ο απλός καθημερινός άνθρωπος νοιώθει όλο και πιο αδύναμος, όλο και πιο ασήμαντος. Τα κύρια συμπτώματα της καταθλιπτικής διαταραχής είναι το αίσθημα ανημπόριας, απελπισίας, ανασφάλειας, φόβου και αδυναμίας ελέγχου. Η κατάθλιψη συχνά συνδέεται με γεγονότα ζωής που για το άτομο σηματοδοτούν έμμεσα ή άμεσα την απώλεια, το τέλος, την καταστροφικότητα, τον θάνατο. Γεγονότα όπως η απώλεια εργασίας, ένα διαζύγιο, ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου, η αλλαγή των συνθηκών της ζωής του, μπορούν να οδηγήσουν στην καταθλιπτική διαταραχή. Το άτομο όταν πάσχει από κατάθλιψη αρχίζει να αντιμετωπίζει τον εαυτό του και τον κόσμο γύρω του μέσα από παθολογικό πρίσμα, μέσα από μια αβάσταχτη θλίψη και εσωτερικό πόνο. Είναι σκόπιμο να ξέρουμε ότι τα κύρια συμπτώματα που καθορίζουν την καταθλιπτική διαταραχή είναι τα παρακάτω: Απώλεια ενέργειας και όρεξης για ζωή, υπερβολικός ύπνος ή υπερβολική αϋπνία, απώλεια ή αύξηση βάρους, κοινωνική απομόνωση, έλλειψη ενδιαφέροντος για την προσωπική υγιεινή και φροντίδα, άγχος, ανηδονία, μείωση της ερωτικής διάθεσης, αίσθημα ενοχής, απραξία και παθητικότητα, χαμηλή αυτοεκτίμηση, σκέψεις θανάτου. Η παραπάνω λίστα συμπτωμάτων είναι η κλινική εικόνα ενός ασθενούς που πάσχει από κατάθλιψη, αν και σε πολλές των περιπτώσεων το άτομο που νοσεί δεν χρειάζεται να έχει όλα τα συμπτώματα, καθώς και η ένταση του κάθε συμπτώματος μπορεί να διαφέρει από άτομο σε άτομο. Τώρα, προσεγγίζοντας την κατάθλιψη από μια πιο ψυχολογική και ψυχοδυναμική σκοπιά, θα λέγαμε ότι το άτομο πάσχει από κατάθλιψη, γιατί η ίδια του η προσωπικότητα έχει μια καταθλιπτική δομή. Αντιδρά στην απώλεια, δηλαδή φαίνεται να έρχεται σε επαφή με μια πρωταρχική και πολύ πρώιμη δυσαρέσκειά του που σχετίζεται με την απώλεια της φροντίδας της μάνας, του απογαλακτισμού, της απόλυτης εξάρτησής του από τη μητέρα. Αυτή η πολύ πρώιμη ματαίωση που έχει υποστεί το άτομο όταν ήταν μωρό, κατά κάποιο τρόπο έχει συμβάλει στον τρόπο που έχει σχηματιστεί εσωτερικά και επομένως αντιδρά στο περιβάλλον του. Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική θεωρία, το καταθλιπτικό άτομο εξαρτάται από στοματικές λειτουργίες, δηλαδή έχει την τάση να υποκύπτει σε συμπεριφορές στοματικού τύπου, πιο συχνά από μη καταθλιπτικά άτομα. Πίνουν, καπνίζουν, τρώνε πολύ, μιλούν πολύ και παρουσιάζουν μιαν ακόρεστη συναισθηματική δίψα και πείνα. Ένα καταθλιπτικό άτομο βιώνει το περιβάλλον του και τις σχέσεις του με πιο ματαιωτικό τρόπο. Φοβάται ότι εκείνο είναι υπεύθυνο για όλα τα αρνητικά συμβάντα, είναι βαθιά ενοχικό και στρέφει την απογοήτευση του προς τον ίδιο του τον εαυτό. Διαβάζοντας τα παραπάνω διαπιστώνω πως εξελίσσομαι σε πρώτης τάξεως ερανιστή. Ωστόσο πιστεύω ότι η προσπάθεια μου θα συμβάλλει στην προσέγγιση και την κατανόηση της πραγματικότητας όπως αυτή διαμορφώνεται μέσα αλλά και έξω από εμάς. Εγώ επειδή βλέπω το μπουκάλι μισοάδειο ενδεχομένως να υπερβάλλω. Από όσα βλέπω ακούω και διαβάζω όμως, η κατάσταση επιδεινώνεται χωρίς κανένας να βλέπει φως στο τούνελ. Η αποτυχία των μέτρων της τρόικας συνεπάγεται αναμφίβολα και αλλά μέτρα. Τι είδους μέτρα θα είναι αυτά τώρα που έχουμε χάσει φανερά καραμπινάτα τον έλεγχο και την εθνική μας κυριαρχία; Ευλόγα ανησυχούμε αφού στη χώρα μας έχει χαθεί το αυτονόητο και το μέτρο. Εύλογα ανησυχούμε τώρα που ο νοικοκύρης γκρεμίζεται και ο βουλευτής κρύβεται για να μη φανεί ότι τον λοιδορούν. Εύλογα ανησυχούμε για τις κοινωνικές εκρήξεις και τις απρόβλεπτης βιαιότητας καταστολές. Εύλογα ανησυχούμε γιατί δεν ξέρουμε πόσο καιρό θα αναγκαστούμε να περιμένουμε μέχρι η οργή του κόσμου να γίνει συνειδητή πολιτική πράξη. Εύλογα ανησυχούμε για την κρίση, για την οικονομία, για την κατάθλιψη που όταν έλθει δεν θα μας ρωτήσει. Εύλογα ανησυχούμε γιατί μας λείπει η στοιχειώδης ενημέρωση, η ελάχιστη πρόβλεψη και, το σπουδαιότερο, έχουμε ξεχάσει τι σημαίνει αλληλεγγύη. Έχουν περάσει μόλις 70 χρόνια από τη ναζιστική κατοχή! Αφού και οι γερμανοί πάτρωνες μας ξέχασαν το κατοχικό δάνειο. Μιλάτε σιγά γιατί πολύ φοβάμαι ότι με την φόρα που πήραν οι “σωτήρες” μας, εάν το θυμηθούν, μπορεί να μας ζητήσουν και τόκους τους οποίους σίγουρα θα “πατσίσουν” με το αίμα και την οδύνη των Καλαβρύτων και του Δίστομου! Germania ueber alles! Και δίπλα ο Σαρκοζί, για να τονίζεται η υψομετρική διαφορά. Ηγέτες μικροί έως ελάχιστοι. Εύλογα ανησυχούμε γιατί δεν πέσαμε έξω κατά τύχη ή από σύμπτωση. Εφαρμόστηκε μια επώδυνη πολιτική που απέτυχε και οδήγησε τη χώρα σε διάλυση. Αναντίλεκτα η ευθύνη των κυβερνώντων είναι βαρύτατη και απαράγραπτη. Ας επιπέσει επί των κεφαλών αυτών ως κατάρα. Εύλογα ανησυχούμε γιατί οι Έλληνες επιχειρηματίες δεν φαίνεται να νοιάζονται. Η θλιβερότερη όμως διαπίστωση είναι ότι δεν έχουν καμία σχέση με τους γάλλους ή τους ιταλούς κεφαλαιοκράτες που ζήτησαν οι ΙΔΙΟΙ να φορολογηθούν για να βοηθήσουν τη χώρες τους. Η εξήγηση είναι απλή: Στη χώρα μας έχουμε τον ποιο κακοποιό καπιταλισμό που ανδρώθηκε στους λειμώνες της ατιμώρητης διαπλοκής και της ασύλληπτης διαφθοράς. Όλες τις ανησυχίες μας πρέπει να τις κουβεντιάσουμε όμορφα και απλά και να πούμε τα σύκα - σύκα και τη σκάφη - σκάφη, που λέει και ο Γιάννης Ρίτσος. Πρέπει ν’ αρχίσει ένας αυθόρμητος, ειλικρινής και καλόπιστος διάλογος που να μας προετοιμάσει για τα επαπειλούμενα, δηλαδή να μας συνασπίσει κατά της κρίσης. Πρέπει να μας απασχολήσουν οι ορατές πλέον συνέπειες της κρίσης, δεδομένου ότι βασανίσαμε νομίζω επαρκώς τα αίτια. Πρέπει ακόμα να στηρίξουμε το πεσμένο ηθικό μας και να ενισχύσουμε την κακή ψυχολογία μας. Πρέπει να ξέρουμε να κολυμπάμε καλά όταν μας ρωτήσει ο βαρκάρης αν ξέρουμε κολύμπι. Είναι γνωστό το ανέκδοτο με τον βαρκάρη και τον καθηγητή που ανέλαβε με τη βάρκα του να τον περάσει απέναντι. Κατά τη διάρκεια της διαδρομής ο καθηγητής με σνομπ ύφος ρωτούσε τον βαρκάρη: “Γνωρίζεις μαθηματικά;” “Όχι”, απαντούσε ο βαρκάρης. “Και πως ζεις;” “Γνωρίζεις ποιος ήταν ο Όμηρος;” “Όχι!”, απαντούσε ο βαρκάρης. Τα ίδια ο κ καθηγητής: “Και πως ζεις;” Εξακολουθούσε τις ερωτήσεις καθηγητής. Στο μεταξύ σηκώθηκε κύμα. Ρωτάει βαρκάρης τον παντογνώστη καθηγητή: “Ξέρεις να κολυμπάς;” “ Όχι”, απαντά εκείνος. “Τώρα πως θα ζήσεις;”, ρωτάει ο βαρκάρης. Το σημαντικό είναι να γνωρίζουμε πως θα επιβιώσουμε και αυτό θα το πετύχουμε αν μάθουμε να προσαρμοζόμαστε. Τότε, κολυμπώντας, θα βγούμε στη στεριά. Έτσι αυξάνονται οι πιθανότητες να μην πιαστούμε χέρι - χέρι για τον συμβολικό χορό του Ζάλογγου! Αντιθέτως , εάν πιαστούμε έγκαιρα χέρι – χέρι, θα κερδίσουμε τη μάχη της αξιοπρεπούς επιβίωσης.