Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί ήδη να εντοπίζει νομολογία, να οργανώνει χιλιάδες σελίδες δικογραφίας και να προτείνει συσχετισμούς που ένας άνθρωπος θα χρειαζόταν ημέρες για να ελέγξει. Το κρίσιμο ερώτημα όμως δεν είναι αν ένα τέτοιο εργαλείο είναι γρήγορο. Είναι ποιος ελέγχει τις πηγές, ποιος εξηγεί τη νομική συλλογιστική και ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη όταν το αποτέλεσμα επηρεάζει την ελευθερία, την περιουσία ή την οικογενειακή ζωή ενός ανθρώπου.

Το ευρωπαϊκό πλαίσιο δεν απαγορεύει κάθε χρήση AI στη δικαιοσύνη. Χαράζει όμως μια ουσιαστική γραμμή ανάμεσα στην τεχνική υποστήριξη και στην άσκηση δικαστικής κρίσης. Η απόφαση πρέπει να παραμένει ανθρώπινη, αιτιολογημένη και ελέγξιμη. Ένα αποτέλεσμα λογισμικού δεν μπορεί να λειτουργεί ως αόρατη αυθεντία που ο δικαστής, ο διάδικος ή ο συνήγορος αδυνατούν να εξετάσουν.

1. Ποια συστήματα θεωρούνται υψηλού κινδύνου

Το Παράρτημα III, σημείο 8 στοιχείο α΄, του ευρωπαϊκού Κανονισμού για την Τεχνητή Νοημοσύνη κατατάσσει στα συστήματα υψηλού κινδύνου όσα προορίζονται να χρησιμοποιούνται από δικαστική αρχή ή για λογαριασμό της, ώστε να ερευνούν και να ερμηνεύουν πραγματικά περιστατικά και νομικούς κανόνες ή να εφαρμόζουν το δίκαιο σε συγκεκριμένα πραγματικά περιστατικά. Στην ίδια λογική εντάσσονται ορισμένες χρήσεις για εναλλακτική επίλυση διαφορών.

Η κατάταξη δεν αφορά κάθε πρόγραμμα που χρησιμοποιείται σε ένα δικαστήριο. Ένα σύστημα ηλεκτρονικού πρωτοκόλλου, διαχείρισης ημερομηνιών ή ανωνυμοποίησης μπορεί να εκτελεί καθαρά βοηθητική διοικητική εργασία χωρίς να επηρεάζει τη δικαστική κρίση. Το όριο εξαρτάται από τη λειτουργία του συστήματος στην πράξη και όχι από την εμπορική ονομασία του.

Αν ένα εργαλείο επιλέγει τη νομολογία που θα δει ο δικαστής, αξιολογεί την αξιοπιστία ενός ισχυρισμού, προτείνει ποια διάταξη εφαρμόζεται ή παράγει προσχέδιο αιτιολογίας, η επίδρασή του είναι ουσιαστική. Δεν αρκεί τότε να περιγραφεί ως «βοηθός γραφείου» επειδή η τελική υπογραφή παραμένει ανθρώπινη.

2. Τι πρέπει να παραμένει στην ανθρώπινη κρίση

Ο Κανονισμός εξηγεί σε αιτιολογική σκέψη ότι η AI μπορεί να υποστηρίζει τη δικαστική εξουσία, αλλά δεν πρέπει να αντικαθιστά την τελική λήψη απόφασης, η οποία οφείλει να παραμένει ανθρώπινη. Η διατύπωση αυτή καθοδηγεί την ερμηνεία του πλαισίου· δεν συνιστά, από μόνη της, απόλυτη απαγόρευση κάθε αλγοριθμικής λειτουργίας.

Στην πράξη, ανθρώπινη απόφαση σημαίνει περισσότερα από ένα τελευταίο κλικ. Ο δικαστής πρέπει να μπορεί να:

  • ελέγξει τις πραγματικές και νομικές πηγές στις οποίες στηρίχθηκε η έξοδος,
  • εντοπίσει ελλείψεις, προκαταλήψεις ή λανθασμένες παραπομπές,
  • απορρίψει ή τροποποιήσει την πρόταση χωρίς τεχνική ή υπηρεσιακή πίεση,
  • διατυπώσει αυτοτελή αιτιολογία που απαντά στους ισχυρισμούς των διαδίκων,
  • αναλάβει προσωπικά τη θεσμική ευθύνη για το αποτέλεσμα.

Η απλή αποδοχή ενός κειμένου που παράχθηκε αυτόματα δεν συνιστά ουσιαστικό ανθρώπινο έλεγχο μόνο και μόνο επειδή προστέθηκε υπογραφή. Η ανεξαρτησία της δικαστικής κρίσης απαιτεί πραγματική δυνατότητα κατανόησης και απόκλισης.

3. Τι ισχύει μετά την αλλαγή του χρονοδιαγράμματος

Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2026/1744 μετέθεσε για τις 2 Δεκεμβρίου 2027 την εφαρμογή συγκεκριμένων τμημάτων του Κεφαλαίου III για τα συστήματα υψηλού κινδύνου του Παραρτήματος III. Η μετάθεση αφορά το ειδικό κανονιστικό πακέτο υποχρεώσεων και δεν μετατρέπει το ενδιάμεσο διάστημα σε νομικό κενό.

Πριν από την πλήρη ενεργοποίηση αυτών των ειδικών διατάξεων εξακολουθούν να ισχύουν, ανάλογα με την περίπτωση, ο Γενικός Κανονισμός Προστασίας Δεδομένων, η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη, η αρχή της δικαστικής ανεξαρτησίας, οι εθνικοί δικονομικοί κανόνες και η υποχρέωση αιτιολόγησης. Η καθυστέρηση δεν αποτελεί άδεια για μη εποπτευόμενα πειράματα πάνω σε πραγματικές υποθέσεις.

Κάθε πιλοτική εφαρμογή χρειάζεται σαφώς ορισμένο σκοπό, περιορισμένη πρόσβαση σε δεδομένα, ελεγχόμενες πηγές, καταγραφή της χρήσης, αξιολόγηση κινδύνων και διαδικασία άμεσης διακοπής όταν εμφανιστεί σφάλμα ή άνιση μεταχείριση.

4. Πότε υπάρχει δικαίωμα εξήγησης

Το άρθρο 86 του AI Act προβλέπει, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, δικαίωμα του επηρεαζόμενου προσώπου να λάβει σαφείς και ουσιαστικές εξηγήσεις για τον ρόλο του συστήματος υψηλού κινδύνου στη διαδικασία λήψης απόφασης και για τα κύρια στοιχεία της απόφασης. Αφορά ατομική απόφαση του φορέα χρήσης που βασίζεται στην έξοδο συγκεκριμένου συστήματος του Παραρτήματος III και παράγει έννομα αποτελέσματα ή επηρεάζει σημαντικά την υγεία, την ασφάλεια ή θεμελιώδες δικαίωμα.

Το δικαίωμα δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με πρόσβαση στον πηγαίο κώδικα ούτε σημαίνει ότι κάθε χρήση λογισμικού ακυρώνει την απόφαση. Σημαίνει όμως ότι ο πολίτης δεν πρέπει να μένει με μια αόριστη απάντηση του τύπου «το έβγαλε το σύστημα». Χρειάζεται να μπορεί να καταλάβει αν και πώς η έξοδος επηρέασε το αποτέλεσμα, ώστε να ασκήσει αποτελεσματικά τα δικαιώματά του.

Η εφαρμογή του άρθρου 86 άρχισε στις 2 Αυγούστου 2026 και δεν περιλαμβάνεται στη συγκεκριμένη μετάθεση του 2026/1744. Η ακριβής ενεργοποίησή του κρίνεται πάντοτε από τις πραγματικές και νομικές προϋποθέσεις της κάθε υπόθεσης.

5. Οι ελάχιστες εγγυήσεις για δίκαιη δίκη

Όταν ένα σύστημα συμμετέχει ουσιαστικά στην επεξεργασία μιας υπόθεσης, η ασφάλεια δεν εξαντλείται στην κυβερνοπροστασία. Χρειάζονται δικονομικές εγγυήσεις που επιτρέπουν στον διάδικο να γνωρίζει, να ελέγχει και να αμφισβητεί τη χρήση του.

  • Επαλήθευση πηγών: κάθε απόφαση, διάταξη ή πραγματικό στοιχείο που προτείνει το σύστημα πρέπει να ελέγχεται στο αυθεντικό κείμενο.
  • Καταγραφή: πρέπει να διατηρείται ίχνος για το εργαλείο, την έκδοση, τα δεδομένα εισόδου, τον χρόνο χρήσης και τις κρίσιμες παρεμβάσεις του ανθρώπου.
  • Γνωστοποίηση: όταν η χρήση επηρέασε ουσιωδώς την κρίση, η απόκρυψή της μπορεί να υπονομεύσει την αντιμωλία και την αποτελεσματική αμφισβήτηση.
  • Ισότητα όπλων: κανένας διάδικος δεν πρέπει να αντιμετωπίζει ένα τεχνικό συμπέρασμα το οποίο μόνο η άλλη πλευρά ή το δικαστήριο μπορεί να εξετάσει.
  • Έλεγχος μεροληψίας: τα δεδομένα, οι δείκτες και τα ποσοστά σφάλματος πρέπει να δοκιμάζονται σε ομάδες που ενδέχεται να επηρεάζονται διαφορετικά.
  • Δυνατότητα αντίρρησης: πρέπει να υπάρχει λειτουργικός τρόπος διόρθωσης ανακριβών δεδομένων και αμφισβήτησης της μεθόδου ή του αποτελέσματος.

Η εκτίμηση αντικτύπου στην προστασία δεδομένων και η εκτίμηση επιπτώσεων στα θεμελιώδη δικαιώματα δεν ενεργοποιούνται μηχανικά σε κάθε απλή εφαρμογή. Πρέπει όμως να εξετάζονται όταν συντρέχουν οι προϋποθέσεις του GDPR και του AI Act, πριν το σύστημα χρησιμοποιηθεί σε πραγματικές υποθέσεις.

6. Τι προβλέπει το ελληνικό πλαίσιο

Ο Ν. 5321/2026 διαμορφώνει το εθνικό πλαίσιο εφαρμογής του AI Act και προβλέπει, μεταξύ άλλων, μητρώο συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης του δημόσιου τομέα. Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα έχει αναλάβει ρόλο στο εθνικό σύστημα εποπτείας για ζητήματα που εμπίπτουν στις αρμοδιότητές της.

Το μητρώο ενισχύει τη διαφάνεια, δεν υποκαθιστά όμως τον έλεγχο νομιμότητας. Η καταχώριση ενός συστήματος δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι είναι ακριβές, αμερόληπτο ή κατάλληλο για κάθε δικαστική χρήση. Αντίστοιχα, το άρθρο δεν υποστηρίζει ότι κάθε ψηφιακό εργαλείο που χρησιμοποιείται σήμερα από ελληνικό δικαστήριο αποτελεί σύστημα υψηλού κινδύνου. Απαιτείται αξιολόγηση της πραγματικής λειτουργίας του.

7. Τι είναι δεσμευτικό και τι αποτελεί κατεύθυνση

Ο AI Act, οι κανόνες προστασίας δεδομένων και οι εθνικές δικονομικές εγγυήσεις είναι το δεσμευτικό νομικό πλαίσιο. Παράλληλα, η CEPEJ του Συμβουλίου της Ευρώπης έχει εκδώσει τον Ευρωπαϊκό Ηθικό Χάρτη του 2018, εργαλείο αξιολόγησης του 2023 και κατευθυντήριες γραμμές του 2025 για την παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη (generative AI). Τα κείμενα αυτά είναι σημαντικά πρότυπα σχεδιασμού και ελέγχου, αλλά δεν είναι από μόνα τους νόμος.

Η Σύμβαση-Πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης για την AI, CETS 225, δεν είχε ακόμη τεθεί σε ισχύ κατά τον έλεγχο των πηγών και η Ελλάδα δεν εμφανιζόταν στον επίσημο πίνακα ως υπογράψασα ή κυρώσασα χώρα. Επίσης, η σελίδα του Συμβουλευτικού Συμβουλίου Ευρωπαίων Δικαστών για τη Γνώμη υπ' αριθ. 29 περιέγραφε εργασία υπό προετοιμασία· δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως ήδη υιοθετημένη γνωμοδότηση.

8. Τι μπορεί να ζητήσει πολίτης ή δικηγόρος

Αν υπάρχουν συγκεκριμένες ενδείξεις ότι εργαλείο AI επηρέασε ουσιαστικά μια ατομική κρίση, οι χρήσιμες ερωτήσεις είναι πρακτικές:

  1. Ποιο σύστημα χρησιμοποιήθηκε, για ποια λειτουργία και από ποιον φορέα;
  2. Η έξοδός του ήταν απλή διοικητική υποστήριξη ή επηρέασε πραγματικά ή νομικά συμπεράσματα;
  3. Ποιες πηγές και ποια προσωπικά δεδομένα χρησιμοποιήθηκαν;
  4. Ποιος επαλήθευσε το αποτέλεσμα και ποιες αλλαγές έκανε;
  5. Υπάρχει καταγραφή της έκδοσης του συστήματος και της συγκεκριμένης χρήσης;
  6. Δόθηκε δυνατότητα διόρθωσης δεδομένων και ουσιαστικής αντίκρουσης;
  7. Εφαρμόζεται το άρθρο 86 ή άλλο δικαίωμα ενημέρωσης, πρόσβασης ή αιτιολόγησης;

Η απάντηση εξαρτάται από τον ρόλο του εργαλείου, το είδος της διαδικασίας και το εφαρμοστέο δίκαιο. Η υποψία χρήσης AI δεν αρκεί από μόνη της για ακύρωση μιας δικαστικής πράξης. Χρειάζεται σύνδεση ανάμεσα στη χρήση, στη συγκεκριμένη δικονομική εγγύηση και στην πραγματική επίδραση στην υπόθεση.

9. Τι δεν λέει το νέο πλαίσιο

  • Δεν απαγορεύει σε δικαστή να χρησιμοποιεί νόμιμο εργαλείο αναζήτησης ή οργάνωσης.
  • Δεν επιτρέπει να παραδίδεται η τελική κρίση σε ένα αδιαφανές μοντέλο.
  • Δεν εγγυάται ότι ένα πιστοποιημένο ή καταχωρισμένο σύστημα δεν θα κάνει λάθος.
  • Δεν δίνει σε κάθε πρόσωπο απεριόριστη πρόσβαση σε κώδικα, εμπορικά μυστικά ή δεδομένα τρίτων.
  • Δεν καταργεί τους εθνικούς κανόνες απόδειξης, παραδεκτού, αιτιολογίας και ενδίκων μέσων.

10. Συχνές ερωτήσεις

Μπορεί η AI να γράψει σχέδιο δικαστικής απόφασης;

Ένα εργαλείο μπορεί τεχνικά να παράγει προσχέδιο, αλλά αυτό δεν μεταφέρει τη δικαστική ευθύνη. Όσο περισσότερο το κείμενο επηρεάζει την επιλογή πραγματικών περιστατικών, κανόνων και αιτιολογίας, τόσο αυστηρότερος πρέπει να είναι ο έλεγχος, η καταγραφή και η δυνατότητα αμφισβήτησης.

Έχω πάντα δικαίωμα να μάθω αν χρησιμοποιήθηκε AI;

Δεν υπάρχει ένα απεριόριστο, ενιαίο δικαίωμα για κάθε βοηθητική χρήση. Ενδέχεται όμως να ενεργοποιούνται το άρθρο 86 του AI Act, δικαιώματα του GDPR, δικονομική γνωστοποίηση ή η υποχρέωση αιτιολόγησης, ανάλογα με τη λειτουργία και την επίδραση του συστήματος.

Μπορεί ένα λάθος AI να αποτελεί λόγο προσφυγής;

Μπορεί να είναι ουσιώδες όταν επηρέασε την απόφαση, εισήγαγε ανακριβή δεδομένα ή εμπόδισε την αντιμωλία. Το κατάλληλο ένδικο μέσο και η συνέπεια εξαρτώνται από τη διαδικασία, την προθεσμία και τον συγκεκριμένο κανόνα που παραβιάστηκε.

Η καθυστέρηση έως το 2027 σημαίνει ότι δεν υπάρχουν κανόνες;

Όχι. Μετατέθηκαν συγκεκριμένες υποχρεώσεις για τα συστήματα υψηλού κινδύνου. Τα θεμελιώδη δικαιώματα, η προστασία δεδομένων, η δικαστική ανεξαρτησία και η δικονομική νομιμότητα εξακολουθούν να δεσμεύουν τους φορείς.

11. Επίσημες πηγές

Νομική ενημέρωση: Οι επίσημες πηγές ελέγχθηκαν στις 30 Αυγούστου 2026. Το άρθρο εξηγεί το γενικό κανονιστικό πλαίσιο και δεν βεβαιώνει ότι συγκεκριμένο ελληνικό δικαστήριο χρησιμοποιεί σύστημα AI σε συγκεκριμένη υπόθεση. Δεν αποτελεί εξατομικευμένη νομική συμβουλή.