Η απόφαση C-767/23 [Remling] της 24ης Μαρτίου 2026 αφορά ένα κρίσιμο αλλά συχνά παρεξηγημένο δικαίωμα: όταν μια υπόθεση φτάνει σε δικαστήριο τελευταίου βαθμού και τίθεται ουσιώδες ζήτημα δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο διάδικος πρέπει να μπορεί να καταλάβει γιατί το δικαστήριο δεν απευθύνθηκε στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Το ΔΕΕ δεν είπε ότι κάθε ευρωπαϊκό ζήτημα πρέπει να μετατρέπεται σε προδικαστικό ερώτημα. Είπε όμως ότι η άρνηση παραπομπής δεν μπορεί να μένει αδιαφανής. Από την αιτιολογία πρέπει να προκύπτει συγκεκριμένα αν το ερώτημα δεν είναι αναγκαίο για την απόφαση, αν έχει ήδη απαντηθεί από το ΔΕΕ ή αν η ορθή ερμηνεία είναι τόσο σαφής ώστε να μην υπάρχει εύλογη αμφιβολία.

Η πρακτική σημασία: πολίτες, επιχειρήσεις και πληρεξούσιοι δεν αποκτούν δικαίωμα να επιβάλλουν παραπομπή. Αποκτούν όμως ισχυρότερο έρεισμα να ζητούν κατανοητή και ελέγξιμη αιτιολογία όταν ένα δικαστήριο τελευταίου βαθμού αποφασίζει ότι δεν συντρέχει λόγος να απευθυνθεί στο ΔΕΕ.

1. Ποια είναι η υπόθεση C-767/23 [Remling]

Ο επίσημος τίτλος της υπόθεσης είναι A.M. κατά Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid. Η ένδειξη [Remling] είναι πλασματική ονομασία που χρησιμοποιείται για την αναγνώριση της υπόθεσης και δεν αποτελεί το πραγματικό επώνυμο κάποιου διαδίκου. Η απόφαση εκδόθηκε από τη Μεγάλη Σύνθεση του ΔΕΕ στις 24 Μαρτίου 2026, με αριθμό ECLI:EU:C:2026:243 και αναγνωριστικό CELEX 62023CJ0767.

Το «23» στο C-767/23 είναι το έτος καταχώρισης της υπόθεσης, όχι το έτος της απόφασης. Η προδικαστική παραπομπή έφτασε στο ΔΕΕ τον Δεκέμβριο του 2023, αλλά η τελική απόφαση εκδόθηκε το 2026. Η διάκριση είναι σημαντική, επειδή ο αριθμός μιας ευρωπαϊκής υπόθεσης συχνά δημιουργεί λανθασμένη εντύπωση για τη χρονική ισχύ της κρίσης.

Η αρχική διαφορά αφορούσε υπήκοο Μαρόκου, σύζυγο Ολλανδής υπηκόου και πατέρα τέκνων με ολλανδική ιθαγένεια, ο οποίος επιδίωκε δικαίωμα διαμονής στις Κάτω Χώρες. Το μεταναστευτικό ζήτημα αποτέλεσε το πραγματικό υπόβαθρο, αλλά η κρίση του ΔΕΕ δεν αναγνώρισε ούτε απέρριψε το δικαίωμα διαμονής του A.M. Το κεντρικό θέμα ήταν δικονομικό και θεσμικό: πόσο συγκεκριμένα πρέπει να εξηγεί ένα δικαστήριο τελευταίου βαθμού ότι δεν θα υποβάλει προδικαστικό ερώτημα.

2. Τι προβλέπει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ

Ο μηχανισμός της προδικαστικής παραπομπής επιτρέπει στα εθνικά δικαστήρια να ζητούν από το ΔΕΕ δεσμευτική ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ή έλεγχο του κύρους πράξης της Ένωσης. Δεν πρόκειται για έφεση από το εθνικό δικαστήριο προς το ΔΕΕ. Το εθνικό δικαστήριο παραμένει αρμόδιο να κρίνει τα πραγματικά περιστατικά και να εκδώσει την τελική απόφαση, εφαρμόζοντας την απάντηση που θα λάβει.

Όταν η απόφαση του εθνικού δικαστηρίου δεν υπόκειται σε περαιτέρω ένδικο μέσο κατά το εθνικό δίκαιο, το άρθρο 267 τρίτο εδάφιο ΣΛΕΕ καθιερώνει, καταρχήν, υποχρέωση παραπομπής εφόσον η ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ή το κύρος πράξης οργάνου ή οργανισμού της Ένωσης είναι αναγκαία για την επίλυση της διαφοράς. Το αν ένα δικαστήριο λειτουργεί ως «τελευταίος βαθμός» κρίνεται στη συγκεκριμένη διαδικασία και όχι μόνο από την ονομασία του.

Ο μηχανισμός υπηρετεί δύο σκοπούς. Πρώτον, βοηθά να εφαρμόζεται ο ίδιος ευρωπαϊκός κανόνας με συνεπή τρόπο σε όλα τα κράτη μέλη. Δεύτερον, προστατεύει τους διαδίκους από εθνικές ερμηνείες που θα μπορούσαν να αποκλίνουν από το δίκαιο της Ένωσης χωρίς να έχουν ελεγχθεί από το αρμόδιο ευρωπαϊκό δικαστήριο.

3. Οι τρεις εξαιρέσεις της νομολογίας CILFIT

Η νομολογία CILFIT αναγνωρίζει ότι ένα δικαστήριο τελευταίου βαθμού μπορεί να μη ζητήσει προδικαστική απόφαση σε τρεις βασικές περιπτώσεις:

  1. Το ζήτημα δεν είναι αναγκαίο. Η απάντηση στο ευρωπαϊκό ερώτημα δεν μπορεί να επηρεάσει το αποτέλεσμα της συγκεκριμένης διαφοράς.
  2. Το ζήτημα έχει ήδη απαντηθεί. Υπάρχει νομολογία του ΔΕΕ που παρέχει την αναγκαία ερμηνεία, ακόμη και αν δεν αφορά απολύτως όμοια πραγματικά περιστατικά.
  3. Η ερμηνεία είναι προφανής. Η ορθή ερμηνεία του κανόνα είναι τόσο σαφής ώστε να μην αφήνει εύλογη αμφιβολία, με συνεκτίμηση της ιδιαίτερης ορολογίας, των διαφορετικών γλωσσικών αποδόσεων και του συστηματικού πλαισίου του δικαίου της Ένωσης.

Η τρίτη περίπτωση, γνωστή ως acte clair, δεν σημαίνει απλώς ότι το εθνικό δικαστήριο θεωρεί μια απάντηση εύκολη. Απαιτεί νομική βεβαιότητα που να μπορεί να υποστηριχθεί μέσα στο πολυγλωσσικό και αυτοτελές σύστημα του ενωσιακού δικαίου. Η ύπαρξη εύλογων αποκλίσεων στη νομολογία ή διαφορετικών σοβαρών ερμηνειών είναι ένδειξη ότι χρειάζεται προσεκτικότερη εξέταση.

4. Τι ακριβώς έκρινε το ΔΕΕ στη Remling

Το ΔΕΕ συνέδεσε την υποχρέωση του άρθρου 267 ΣΛΕΕ με το δικαίωμα αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας του άρθρου 47 του Χάρτη. Όταν το τελευταίο δικαστήριο δεν παραπέμπει, η αιτιολογία πρέπει να επιτρέπει στον διάδικο να διαπιστώσει ποια από τις αναγνωρισμένες εξαιρέσεις εφαρμόστηκε στη δική του υπόθεση.

Δεν απαιτείται πάντοτε μακροσκελής ξεχωριστή ενότητα. Μπορεί να αρκεί συνοπτική αιτιολογία, εφόσον είναι συγκεκριμένη και συνδέεται με τα πραγματικά και νομικά ζητήματα της διαφοράς. Το δικαστήριο μπορεί επίσης να παραπέμψει σε επαρκή αιτιολογία κατώτερου δικαστηρίου, αρκεί από το συνολικό κείμενο να προκύπτει καθαρά γιατί δεν συντρέχει υποχρέωση παραπομπής.

Κρίσιμο στοιχείο της απόφασης είναι ότι η υποχρέωση αιτιολόγησης δεν εξαρτάται από το αν ο διάδικος υπέβαλε ρητό και τυπικά διατυπωμένο αίτημα παραπομπής. Αν το δικαστήριο τελευταίου βαθμού διαπιστώσει ότι τίθεται αναγκαίο ζήτημα ερμηνείας ή κύρους του δικαίου της Ένωσης, οφείλει να εξετάσει την υποχρέωσή του αυτεπαγγέλτως στο πλαίσιο των εθνικών δικονομικών κανόνων.

5. Τι δεν αποφάσισε η Remling

Η προσεκτική οριοθέτηση είναι απαραίτητη. Η απόφαση:

  • δεν επιβάλλει προδικαστική παραπομπή σε κάθε διαφορά όπου αναφέρεται ένας ευρωπαϊκός κανόνας,
  • δεν δίνει στον διάδικο δικαίωμα να καθορίζει το περιεχόμενο ή τη διατύπωση των ερωτημάτων,
  • δεν μετατρέπει το ΔΕΕ σε επιπλέον βαθμό εθνικής δικαιοδοσίας,
  • δεν κρίνει ότι κάθε σύντομη αιτιολογία είναι ανεπαρκής,
  • δεν ακυρώνει αυτομάτως παλαιότερες εθνικές αποφάσεις,
  • δεν αποφασίζει αν ο A.M. είχε τελικά δικαίωμα διαμονής.

Η απόφαση αφορά τη διαφάνεια και τον έλεγχο της νομικής συλλογιστικής. Το δικαστήριο μπορεί να αποφασίσει ότι δεν χρειάζεται παραπομπή, πρέπει όμως να επιτρέπει στον αναγνώστη της απόφασης να εντοπίσει τον λόγο.

6. Τι αλλάζει πρακτικά για υποθέσεις στην Ελλάδα

Η Remling ενδιαφέρει υποθέσεις ενώπιον του Αρείου Πάγου, του Συμβουλίου της Επικρατείας και κάθε άλλου δικαστηρίου που λειτουργεί ως τελευταίος βαθμός στη συγκεκριμένη διαδικασία. Το ζήτημα μπορεί να εμφανιστεί σε φορολογικές διαφορές, προστασία καταναλωτή, εργασιακές σχέσεις, δημόσιες συμβάσεις, ανταγωνισμό, μεταναστευτικό δίκαιο, διοικητικές κυρώσεις, προστασία δεδομένων ή ευρωπαϊκούς κανόνες εταιρικού δικαίου.

Η απλή αναφορά ότι «παραβιάζεται το ευρωπαϊκό δίκαιο» συνήθως δεν αρκεί. Ένα τεκμηριωμένο δικόγραφο χρειάζεται να προσδιορίζει τον εφαρμοστέο κανόνα, το ακριβές ερμηνευτικό δίλημμα και τον τρόπο με τον οποίο η απάντηση επηρεάζει το διατακτικό. Χρειάζεται ακόμη να εξηγεί γιατί η υφιστάμενη νομολογία του ΔΕΕ δεν λύνει ήδη το ζήτημα ή γιατί παραμένει εύλογη αμφιβολία.

Η χρησιμότητα της απόφασης δεν είναι ότι εγγυάται παραπομπή. Είναι ότι βελτιώνει την ποιότητα του διαλόγου: ο διάδικος παρουσιάζει συγκεκριμένο ενωσιακό ζήτημα και το δικαστήριο εξηγεί συγκεκριμένα γιατί παραπέμπει ή γιατί εφαρμόζει μία από τις εξαιρέσεις.

7. Σημεία ελέγχου πριν ζητηθεί προδικαστική παραπομπή

  • Εντοπίστε την ακριβή διάταξη του δικαίου της Ένωσης που χρειάζεται ερμηνεία ή έλεγχο κύρους.
  • Συνδέστε την απάντηση με συγκεκριμένο κρίσιμο ζήτημα της υπόθεσης και όχι με αφηρημένη νομική συζήτηση.
  • Ελέγξτε τη σχετική νομολογία CURIA και EUR-Lex πριν υποστηρίξετε ότι το θέμα παραμένει ανοικτό.
  • Καταγράψτε τις διαφορετικές εύλογες ερμηνείες και τις πρακτικές συνέπειές τους.
  • Εξηγήστε γιατί μια εθνική πάγια ερμηνεία δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με προηγούμενη ερμηνεία του ΔΕΕ.
  • Προτείνετε ουδέτερη διατύπωση ερωτήματος, χωρίς να προδικάζει την επιθυμητή απάντηση.
  • Ζητήστε να καταγραφεί στην απόφαση ο λόγος τυχόν μη παραπομπής.
  • Τηρήστε τους εθνικούς κανόνες παραδεκτού, προθεσμιών και προβολής ισχυρισμών.

8. Συχνές ερωτήσεις

Μπορώ να υποχρεώσω το εθνικό δικαστήριο να στείλει ερώτημα στο ΔΕΕ;

Όχι. Ο διάδικος μπορεί να ζητήσει και να τεκμηριώσει την ανάγκη παραπομπής, αλλά το εθνικό δικαστήριο αποφασίζει αν το ερώτημα είναι αναγκαίο και πώς θα διατυπωθεί.

Αρκεί να υπάρχει ευρωπαϊκός κανονισμός ή οδηγία στην υπόθεση;

Όχι. Πρέπει η ερμηνεία ή το κύρος του ευρωπαϊκού κανόνα να είναι αναγκαία για την επίλυση της συγκεκριμένης διαφοράς. Ένα ζήτημα που δεν αλλάζει το αποτέλεσμα δεν ενεργοποιεί υποχρέωση παραπομπής.

Η αιτιολογία πρέπει να είναι εκτενής;

Όχι κατ' ανάγκη. Πρέπει όμως να είναι επαρκώς συγκεκριμένη ώστε να φαίνεται ποια εξαίρεση εφαρμόστηκε και πώς συνδέεται με την υπόθεση.

Τι γίνεται αν το ίδιο θέμα έχει ήδη κριθεί από το ΔΕΕ;

Το εθνικό δικαστήριο μπορεί να εφαρμόσει την υπάρχουσα ερμηνεία χωρίς νέα παραπομπή. Οφείλει όμως να δείξει ότι η νομολογία πράγματι απαντά στο κρίσιμο ερώτημα.

Η απόφαση αφορά μόνο μεταναστευτικές υποθέσεις;

Όχι. Η μεταναστευτική διαφορά ήταν το υπόβαθρο. Ο κανόνας για την αιτιολόγηση της μη παραπομπής αφορά κάθε τομέα στον οποίο εφαρμόζεται το δίκαιο της Ένωσης.

Μπορεί μια ανεπαρκής αιτιολογία να ακυρώσει αυτομάτως την εθνική απόφαση;

Όχι αυτομάτως. Οι συνέπειες εξαρτώνται από το εθνικό δικονομικό πλαίσιο, τα διαθέσιμα ένδικα μέσα και τις ιδιαίτερες περιστάσεις. Η Remling δεν θεσπίζει έναν ενιαίο αυτόματο μηχανισμό ακύρωσης.

9. Επίσημες πηγές

Νομική ενημέρωση: Οι επίσημες πηγές ελέγχθηκαν στις 30 Αυγούστου 2026. Το άρθρο παρέχει γενική ενημέρωση και δεν αποτελεί εξατομικευμένη νομική συμβουλή. Η αξιολόγηση της ανάγκης προδικαστικής παραπομπής εξαρτάται από το δικονομικό στάδιο, το εφαρμοστέο δίκαιο και τα πραγματικά περιστατικά κάθε υπόθεσης.